In Malawi krijgt een man zijn AstraZeneca-prik

EssayVaccinongelijkheid

Moet ik (26, kerngezond) mijn vaccin weigeren zodat kwetsbaren in arme landen eerder aan de beurt zijn?

In Malawi krijgt een man zijn AstraZeneca-prikBeeld AP

Zoals iedere Nederlander kan hij zich binnenkort tegen corona laten vaccineren, maar Maarten van Gestel (26) voelt zich er ongemakkelijk bij. Want oude, kwetsbare inwoners van arme landen moeten nog zo lang wachten. Heeft weigeren zin?

Ik lig niet vaak wakker vanwege een moreel dilemma. Sterker nog: ik kan me niet herinneren dat ik óóit niet heb kunnen slapen door ethische twijfels. Dat veranderde een aantal zondagen geleden.

Het was de zondag waarop ik onder normale omstandigheden met mijn vriendengroep op Paaspop had gestaan: een combinatie van Lowlands en Las Vegas in het Brabantse Schijndel. Vanwege corona is het festival uitgesteld tot september.

Reikhalzend kijk ik naar dat moment uit. Zeker nu meerdere feestjes en festivals dankzij het vaccineren weer binnen handbereik komen. Nog even, denk ik in bed, en dan ben ik, een kerngezonde 26-jarige, aan de beurt voor mijn prik. Nog een paar maandjes en het feest kan weer beginnen.

Paaspop in 2018. Beeld ANP
Paaspop in 2018.Beeld ANP

De vraag óf ik me überhaupt wil laten vaccineren, heb ik mezelf nooit serieus gesteld. Ik heb groot vertrouwen in vaccins als kernoplossing voor de pandemie. Ik ben de wetenschap dankbaar en niet bang voor bijwerkingen. Voor mijn eigen gezondheid is het misschien niet eens cruciaal, denk ik altijd, maar moreel lijkt het de juiste beslissing om het vaccin te nemen, zodat we snel groepsimmuniteit bereiken en de samenleving terug naar normaal kan.

Tot ik me die zondagnacht realiseer dat, wanneer ik straks aan de beurt ben voor mijn eerste prik, kwetsbare mensen in armere landen, wier levens kunnen afhangen van een vaccin, vaak nog lang niet aan de beurt zijn. De oorzaak nemen we voor lief: rijke landen hebben met slechts 16 procent van de wereldbevolking de hand gelegd op 50 procent van alle vaccins. Dat maakt me plotseling kwaad. Ik sta te springen om een prik, zodat ik zo snel mogelijk naar Paaspop kan, terwijl precies diezelfde prik ook levens kan redden in Brazilië, Irak of Pakistan.

Vaccingelijkheid

Is het ethisch gezien niet beter om mijn vaccin­­ te weigeren? Zodat het overschot aan armere landen kan worden gedoneerd? De paus riep rijke landen dringend op tot eerlijkere verdeling van vaccins. Klimaatactivist Greta Thunberg zet zich in voor ‘vaccingelijkheid’. Zelfs het IMF waarschuwt dat de wereldeconomie gebaat is bij een gelijkere verdeling van vaccins. Ja, sinds deze week steunt de Verenigde Staten een voorstel om vaccinpatenten vrij te geven, maar voor veel Afrikaanse landen zal dit pas over jaren effect hebben. Kan ik niet gewoon Covid-19 krijgen, mezelf isoleren om besmettingen te voorkomen, immuun raken, en levens redden als mijn prik elders beter ingezet wordt? Ook al mag ik straks dan misschien niet naar Paaspop?

Het verbaast me die nacht in bed dat ik aan de talkshowtafels niemand heb gezien die overweegt om met een persoonlijke keuze – je prik weigeren – een bijdrage te leveren aan het protest tegen mondiale vaccinongelijkheid. Daarom wil ik het onderzoeken. Ook omdat ik nog te weinig weet over het effect van een weigering op het virus in Nederland, bijvoorbeeld op het ontstaan van nieuwe horrormutaties.

Ik e-mail mijn vraag naar de Australische Peter Singer, een van de bekendste ethici ter wereld. Dit dilemma is precies het type waar hij al sinds de jaren zeventig zijn hersens over laat kraken. Singer is het boegbeeld van het utilitarisme, een filosofische stroming die handelingen goed vindt naarmate ze zoveel mogelijk geluk voor zoveel mogelijk mensen opleveren. Hij is daarin vrij radicaal en vindt dat, net zoals je de morele plicht voelt een verdrinkend kind uit een vijver hier in Nederland te redden, je dezelfde morele plicht hebt om levens in arme landen te redden, mits je de financiële middelen hebt. Binnen twee uur reageert hij op mijn e-mail.

Peter Singer Beeld Alletta Vaandering
Peter SingerBeeld Alletta Vaandering

“Ik ben het volledig met je eens dat de huidige vaccinverdeling oneerlijk is”, schrijft hij. “De vraag is: zorg je met een eventuele weigering ervoor dat de Nederlandse overheid wordt aangemoedigd om meer vaccins aan ontwikkelingslanden te doneren?” Als dat het geval is, vindt Singer, “zou je inderdaad moeten weigeren.”

Maar de ethicus voegt wel meteen een kanttekening toe. Om écht effect te bereiken, stelt Singer, heeft één weigeraar geen zin. “Je zou een beweging moeten beginnen van jonge, gezonde mensen – laten we zeggen van onder de dertig – die het vaccin om deze reden weigeren.” De beweging zou één helder politiek doel moeten hebben, adviseert Singer. “Bijvoorbeeld dat je de overheid overtuigt om voor elke Nederlander die is ingeënt, één vaccin naar een ontwikkelingsland te sturen.” Singer ziet een weigering als mogelijk onderhandelingsmiddel, als bargaining chip die je als burger tegenover de overheid kan inzetten. “Want als niet genoeg mensen zich laten vaccineren, ontwikkelt het land geen groepsimmuniteit.”

Dat had ik niet verwacht: de 74-jarige Australiër moedigt me niet alleen aan om mijn vaccin te weigeren en de Nederlandse overheid onder druk te zetten. Hij oppert ook om een heuse actiebeweging te starten, het liefst Europees en niet alleen in Nederland.

Ik weet niet of ik dat met mijn schamele aantal volgers op sociale media wel kan bereiken. Los daarvan vraag ik me af: weet Singer genoeg van groepsimmuniteit en virusmutaties voor een afgewogen oordeel, of gebruikt­­ hij mij voor zijn eigen idee over wereldwijde­­ gelijkheid?

Altruïsme

Tot mijn verassing reageert ook een hoogleraar theoretische epidemiologie van de Universiteit Utrecht vrij positief op mijn afweging. “Interessante vraag”, zegt Hans Heesterbeek. Hij onderschrijft dat voor groepsbescherming niet honderd procent van de Nederlanders zich hoeft te laten vaccineren, en schat het benodigde percentage zelf op ongeveer zeventig procent, iets lager dan collega’s die tachtig procent noemen. “Dankzij vaccinatie van anderen, kan een deel zich dus veroorloven een andere keuze te maken, met wat voor reden dan ook.”

Weigeren zodat kwetsbaren in andere landen eerder aan de beurt komen, ziet Heesterbeek als ‘een nieuwe reden’ om geen vaccin te nemen. Veel antivaxers weigeren hun prik vanuit persoonlijke belang, legt hij uit. (‘Ik wil geen onbekende stoffen met mogelijke langetermijnbijwerkingen’) “In jouw geval wordt het echter ingewikkelder, omdat je juist een altruïstisch argument hebt. Je helpt een populatie, maar dat is een andere dan je eigen populatie.” Omdat een pandemie een wereldwijd probleem is, ziet de epidemioloog weigeren als een ‘bewonderenswaardige keuze’, zeker vanuit het perspectief van ‘wereldwijde solidariteit’.

Maar zou weigeren van het vaccin in Nederland ook verstandig zijn, puur kijkend naar de verspreiding van het virus? Ook daar verrast het antwoord. De hoogleraar lijkt het epidemiologisch beter als het virus mondiaal veel gelijkmatiger onderdrukt wordt dan nu het geval is, met een land als Israël dat bijna helemaal covid-vrij is, terwijl ontwikkelingslanden eind 2021 hooguit op twintig procent van de bevolking zullen zitten.

Heesterbeek: “Het kan zelfs gunstiger zijn om eerst de mensen in landen te beschermen waar de grootste kans bestaat op het ontstaan van gevaarlijke varianten. Vanuit epidemiologisch oogpunt zou je dus zowel het eigen land als de armere landen moeten helpen om de snelheid van vaccineren op hetzelfde peil te krijgen en te houden.” Het vliegtuig-principe – ‘doe eerst je eigen masker op en help dan de anderen’ – werkt hier volgens de hoogleraar niet. “Het is beter om gelijk op te gaan.”

Het is mogelijk zinloos, voegt hij hier aan toe, als rijke landen veel meer vaccins hamsteren dan dat ze binnen afzienbare tijd nodig hebben. Het kan namelijk goed dat de huidige vaccins straks niet meer werken tegen nieuwe mutaties van het virus.

India is hard geraakt door de coronacrisis. Familieleden begraven een overleden coronapatiënt in Gauhati. Beeld AP
India is hard geraakt door de coronacrisis. Familieleden begraven een overleden coronapatiënt in Gauhati.Beeld AP

Jonge bevolking

Maar klopt het dan niet dat veel landen in Afrika op raadselachtige wijze de grootste klappen bespaard blijven, terwijl juist westerse landen hard worden geraakt door het virus? Ja en nee, legt Lieke van de Wiel van Unicef uit, die via samenwerkingsverband Covax vaccins voor ontwikkelingslanden regelt­­. Van de Wiel vertelt over de telefoon vanuit Nairobi dat de besmettingsaantallen en sterfgevallen in veel Afrikaanse landen inderdaad relatief laag zijn, deels door een jonge bevolking. “Maar vergeet niet dat onderreportage een rol speelt.” Plus: criteria zoals volle ic’s zijn onvergelijkbaar. “Veel Afrikaanse landen hebben amper ic-units.”

Van de Wiel benadrukt vooral de complexiteit van de situatie in Afrika: het coronaprobleem reikt verder dan besmettingen en doden. “De secundaire impact van de pandemie komt veel harder aan dan bijvoorbeeld in Nederland.” Kinderen die vanwege lockdowns niet naar school kunnen, krijgen geen thuisonderwijs via Zoom. Arbeiders die thuis moeten blijven, krijgen niet doorbetaald. “Het sociale vangnet is een stuk kleiner, en de schade dus groter.”

Het klopt, zegt ze: via internationale samenwerkingsverbanden­­ helpen rijkere landen zoals Nederland al. Een deel van de overgebleven vaccins wordt gedoneerd aan armere landen, Australië heeft dat bijvoorbeeld al gedaan. Mede door die Covax-regelingen moet dit jaar in ontwikkelingslanden een vaccinatiegraad van twintig procent worden gehaald, een cijfer dat ook als indrukwekkend kan worden gezien. Maar het is niet genoeg voor échte mondiale bestrijding, zegt ze.

Organisaties als Unicef en Oxfam Novib proberen rijkere landen onder druk te zetten om de productiecapaciteit van vaccins op te voeren, bijvoorbeeld door farmaceuten tijdelijk patenten vrij te laten geven. Lange tijd werd een voorstel daarvoor van India en Zuid-Afrika bij de Wereldhandelsorganisatie enkel door ontwikkelingslanden gesteund, legt Esmé Berkhout van Oxfam Novib uit. Pas deze week sloot de VS aan, en is de Europese Unie ‘bereid te praten’. “Landen als Nederland beschermen tot nu toe de monopolies van hun farmaceuten, in plaats van alles op alles te zetten om productie te helpen vergroten.” Het grootste probleem is volgens Berkhout dat de schaarste aan vaccins nu als ‘gegeven’ wordt gezien. “Maar het is geen gegeven, het is een gevolg van politieke keuzes.”

De 43-jarige Berkhout blijkt de eerste persoon die ik spreek die om eenzelfde reden twijfelt het vaccin te nemen. “Ik vind het moeilijk te verkroppen dat we hier iedereen gaan vaccineren, terwijl in andere landen kwetsbare groepen nog niet aan de beurt zijn.” Ze voelt zich boos, zegt ze. “Over de verdeling die nu wereldwijd niet op orde is. En over het feit dat schaarste in stand wordt gehouden doordat rijke landen niet meewerken aan oplossingen om de productiecapaciteit te verhogen.” Een keuze heeft Berkhout nog niet gemaakt. “Het is een ingewikkelde kwestie, waar vooral meer aandacht voor moet komen.

Een herdenking voor overleden coronapatiënten op nieuwjaarsavond in Johannesburg, Zuid-Afrika. Beeld EPA
Een herdenking voor overleden coronapatiënten op nieuwjaarsavond in Johannesburg, Zuid-Afrika.Beeld EPA

Maar net als ik denk een partner in crime te hebben gevonden, begint mijn epidemiologische hoop te wankelen. Vanuit mondiaal gezondheidsoogpunt is mijn vraag ‘een lastige’, vindt arts-microbioloog en hoogleraar global health Constance Schultsz (Amsterdam UMC). Covid-19 is een perfect voorbeeld van hoe infectieziektes zich wereldwijd verspreiden, zegt ze. En ja: “Dat betekent dat het bestrijden van Covid-19 wereldwijd aangepakt moet worden.” Maar of die gelijkmatige manier – eerst alle kwetsbaren wereldwijd in plaats van de hele bevolking in bepaalde landen – beter zou werken, betwijfelt ze. Ook microbioloog Dimitri Diavatopoulos (Radboud Universiteit) denkt dat het mogelijk effectiever is om éérst een regio als Nederland goed onder controle te krijgen, en dan stapsgewijs van regio naar regio uit te breiden.

Eenmansactie

Wat we in Nederland en Europa doen om de epidemie in te dammen is volgens Schultsz van belang voor elders in de wereld. “Half werk in Nederland en Europa heeft gevolgen voor verspreiding naar andere werelddelen en vice versa.” Zij en Diavatopoulos vrezen dat het virus hier mogelijk blijft rondwaren als Nederlandse jongeren het vaccin massaal afslaan – hoe altruïstisch hun reden ook. Ook omdat onduidelijk is hoe immuun iemand is die wel besmet is geweest met corona, maar geen of weinig symptomen heeft gehad. “Na vaccinatie heb je die duidelijkheid wel”, zegt Diavatopoulos.

Plus, vraagt de Nijmeegse onderzoeker me: denk ik echt dat een beweging van honderdduizend jongeren een verschil gaat maken op wereldniveau? “Het is een mooi gebaar. Maar hoeveel zijn honderdduizend of zelfs een miljoen prikken nu echt, kijkend naar de inwoneraantallen van ontwikkelingslanden?

Kort na Peter Singers inspirerende e-mail voelde ik me als Harry Potter die voor Perkamentus een tovenaarsleger gaat vormen. Ik stond op het punt om BNNVARA-presentator Tim Hofman te benaderen om een YouTube-reeks te maken waarin we samen het Binnenhof bestormen. Maar na de nuancering van microbiologen Schultsz en Diavatopoulos weet ik het niet meer zo zeker. Als ik vanuit het volksgezondheidsoogpunt zelf al twijfel over de vraag of het wijs is het vaccin te weigeren, moet ik dan honderdduizend andere jongeren tot het antivaxdom bekeren? En daaropvolgend: als ik geen grote groep mensen aanspoor uit altruïsme het vaccin te weigeren, lijkt een eenmansactie me ook nogal zinloos.

Maar terwijl ik twijfel over de prikvraag – het middel – lijkt het me na al deze gesprekken wél goed om op andere manieren te strijden voor een eerlijkere verdeling van vaccins wereldwijd – het doel. Hoe? Berkhout wijst op petities en raadt lezers aan om politici op social media onder druk te zetten. De achttienjarige Greta Thunberg doneerde daarnaast al honderdduizend euro aan de WHO Foundation voor een eerlijke verdeling van vaccins. Zoveel heb ik niet, maar geld doneren is een goede en effectieve manier om bij te dragen, vindt ook Peter Singer.

Een halve liter pils

De huidige Denker des Vaderlands Paul van Tongeren drukt me daarnaast op het hart dat het “ongetwijfeld een beeld van heldhaftigheid of zelfs heiligheid zou kunnen opleveren als iemand zijn eigen gezondheid in de waagschaal stelt om daarmee anderen te helpen”. Maar, voegt hij toe, heldhaftig ben je alleen als dat “niet slechts uit deze daad zou blijken, maar als daarin de algemene houding van de persoon op lange termijn gestalte zou krijgen”.

Oftewel, als ik zijn woorden vrij interpreteer: er zijn veel meer manieren om wereldwijde oneerlijkheid te bestrijden dan je alleen op vaccins te fixeren. Belangrijker dan één daad stellen, zegt hij, is om je op lange termijn voor verandering en verbetering in te zetten, bijvoorbeeld door vaker actie te voeren of structureel geld te doneren, en niet alleen deze ene keer.

In september strijkt de enorme spektakelkermis van Paaspop in Brabant neer. Op dat moment sterven er ook nog mensen aan de gevolgen van corona. In Nederland, maar vooral elders, in landen als Irak en Senegal.

De kernvraag voor mij is tegen die tijd denk ik de volgende: kan ik, als ik ervoor zou kiezen me toch te laten vaccineren, straks genieten van een halve liter lauwe pils, zonder dat ik me schuldig voel tegenover de coronadoden­­ op andere plekken van de wereld­­?

Lowlands in 2018.  Beeld ANP
Lowlands in 2018.Beeld ANP
Een coronapatiënt op een IC-afdeling in Moradabad, India. Beeld AFP
Een coronapatiënt op een IC-afdeling in Moradabad, India.Beeld AFP

Lees ook:

Vaccins moeten we delen, maar niet uit eigenbelang, vindt Trouw-columnist Hieke Huistra

Drie redenen waarom India, dé maker van vaccins, nog maar 2 procent van de bevolking heeft gevaccineerd

Moeten we de productie van coronavaccins wel aan commerciële farmaceuten overlaten?

Rijke landen vochten elkaar deze week de tent uit om schaarse coronavaccins, arme landen vallen voorlopig helemaal buiten de boot. Kunnen we de productie van vaccins wel helemaal aan private bedrijven overlaten?

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden