FrankrijkMisbruikschandaal

Misbruikschandaal in elitair milieu schokt Frankrijk: ‘Als kind hielden we van een volwassene, we vertrouwden hem, dat is alles’

Olivier Duhamel, stiefvader van de tweeling, misbruikte Victor. Beeld AFP
Olivier Duhamel, stiefvader van de tweeling, misbruikte Victor.Beeld AFP

De Franse advocate Camille Kouchner beschrijft in La Familia Grande de manier waarop incest een verwoesting aanrichtte in haar familie. Het boek heeft al honderden slachtoffers geholpen het zwijgen te doorbreken.

Camille Kouchner (45) is niet zelf misbruikt, het overkwam haar tweelingbroer. Victor, zoals zij hem noemt, was 14, 15 jaar toen zijn stief­vader, de bekende politicoloog en grondwetspecialist Olivier Duhamel, zich aan hem vergreep. Geschrokken vertelde hij zijn zus na de eerste keer wat er was gebeurd. ‘Hij kwam bij mij in bed en zei: ik zal het je voordoen. Je zult het zien, iedereen doet dit.’

De tweeling vraagt zich af of het normaal is. Ze komen tot de conclusie dat het beter is te zwijgen. Ze zijn dol op Duhamel, die zorgde voor vrolijkheid na de scheiding van hun ouders. Dus het kan niet erg zijn. En we zijn geen burgertrutten, denkt Camille. Hun stiefvader, die in hun zomerhuis aan de Côte d’Azur altijd naakt in het zwembad springt, wil haar broer alleen maar iets leren. Met hun moeder, die sinds de zelfmoord van hun oma veel is gaan drinken, gaat het slecht. Duhamel waakt over haar, heeft beloofd dat alles goed komt.

Camille Kouchner schreef La Familia Grande om haar familie te bevrijden van de last van het geheim, het misbruik van haar tweelingbroer Victor. Beeld © wikipedia/charles kadri
Camille Kouchner schreef La Familia Grande om haar familie te bevrijden van de last van het geheim, het misbruik van haar tweelingbroer Victor.Beeld © wikipedia/charles kadri

Soms is er twijfel. Dan zegt Victor dat hij niet wil dat Camille er iets van gaat zeggen. Hij schaamt zich kapot. Soms zegt hij dat hij niet weet of hij er boos over moet worden. ‘Hij is ook heel aardig voor mij, weet je.’

Het geheim doet decennia lang zijn vernietigende werk 

Indringend beschrijft Kouchner, dochter van de voormalige meervoudige minister en medeoprichter van Artsen zonder Grenzen Bernard Kouchner, hoe het geheim decennia lang stand houdt en zijn vernietigende werk doet.

Eerst drukt de omerta op haar en haar broer, later op iedereen in de familia grande. De familia grande is de koosnaam van Duhamel voor zijn samengestelde gezin van beroemde mensen met veel vrienden uit het Parijse intellectuel en politiek leven. De familia neemt elke zomer commune-achtige proporties aan in het vakantieoord Sanary-sur-Mer, waar Duhamel – zoon van een oud-minister – over twee huizen beschikt.

Want behalve Duhamel is ook de moeder van Camille en Victor bekend en geliefd in Parijse progressieve kringen. Évelyne Pisier was in de jaren zestig enkele jaren de geliefde van Fidel Castro en in 1970 promoveerde zij als eerste vrouw in Frankrijk als juriste. Haar zus, de tante van de tweeling, was niemand minder dan de actrice Marie-France Pisier die furore maakte in films van onder anderen François Truffaut.

Het was een uitgesproken links-progressief milieu dat geen taboes kende, waarin alles gezegd moest kunnen worden, noteert Kouchner. De kinderen worden aangemoedigd mee te doen aan debatten in Sanary. Marx en De Gaulle, het algemeen kiesrecht of ‘vrienden die weldra minister zullen zijn’ komen ter sprake, maar ook onderwerpen die weinig om het lijf hebben, want ‘alles is politiek’. ‘Maar argumenteer dan!’, roepen ze in het heetst van de woordenstrijd naar de kleintjes.

In Sanary-sur-Mer was een slaapzaal ingericht voor de kinderen, behangen met de beroemde ludieke slogans van de mei-revolte van 1968. Op een van de posters stond: ‘Wees jong en hou je mond’.

Die tekst gaf de sfeer goed weer: jong en rebels zijn was een plicht voor Camille. Als 15-jarige mocht zij met de volwassenen mee-eten en ook een sigaret opsteken. Er werd nog wel meer gerookt, Camille drinkt en gaat met de oudsten mee naar de discotheek. In de middag wordt ze gewekt door haar moeder die, totaal uitgeput en met een sigaret in haar mond, vraagt of het leuk was.

Évelyne Pisier, moeder van de tweeling, was de ­eerste gepromoveerde juriste in Frankrijk. Beeld AFP
Évelyne Pisier, moeder van de tweeling, was de ­eerste gepromoveerde juriste in Frankrijk.Beeld AFP

Évelyne en Marie-France Pisier zijn de dochters van een vrouw die in de jaren vijftig, geïnspireerd door Simone de Beauvoir, haar aartsconservatieve man gedag zegt en haar dochters alle vrijheid geeft. ‘Ik was geen maagd meer op mijn twaalfde, seks is vrijheid’, legt zij Camille uit. ‘En jij, waar wacht jij op?’

Van haar moeder leert Camille dat je overal over kunt praten

Van haar moeder leert Camille dat je overal over kunt praten, dat er voor alles een verklaring is, en natuurlijk dat er niets gaat boven vrijheid. Ondertussen wordt Camille opgegeten door het geheim. Zij wil Duhamel beschermen, hij is de man die alles bij elkaar houdt, die de vakanties organiseert, haar meeneemt naar de bioscoop en haar tussen de bedrijven door een inleiding in de rechten geeft.

Pas twintig jaar later, de tweeling heeft inmiddels mooie banen en kregen zelf kinderen, barst de bom. Als de oudere broer van Camille en Victor, Colin, zijn puberende kinderen in de zomer van 2008 naar opa en oma in Sanary wil sturen, zet Camille haar tweelingbroer onder druk om het te zeggen. ‘Als jij het niet doet, doe ik het.’ Duhamel ontkent, geeft daarna toe. Évelyne stort in, maar zij kiest partij voor haar man.

Alle argumenten zijn goed. Hij heeft er spijt van, zegt zij tegen Victor. ‘Maar hij heeft er nog eens over nagedacht en hij zegt dat je al ouder dan 15 moet zijn geweest. En er is geen sprake geweest van sodomie, alleen orale seks, dat is toch echt iets anders.’ Camille krijgt van haar ondertussen de schuld van alles. Want zij heeft nooit iets gezegd.

De kinderen raken hun moeder, die er van overtuigd is dat zij uiteindelijk het echte slachtoffer is, kwijt.

Tante Marie-France is geschokt dat haar zus haar kinderen niet beschermt 

De onthulling leidt ook tot een breuk tussen Évelyne en Marie-France, die haar aanspoort Duhamel te verlaten. Marie-France is geschokt dat haar zus haar kinderen niet beschermt en vertelt een groot aantal mensen wat er is gebeurd. Op die manier wordt de kring ingewijden steeds groter.

Als Marie-France in de zomer van 2011 dood wordt aangetroffen in haar zwembad, haar lichaam onder een smeedijzeren terrasstoel, is dat groot nieuws in Frankrijk. Maar niemand heeft weet van het drama dat heeft zich afgespeeld tussen de beroemde zussen die nooit op minder dan tien minuten lopen van elkaar woonden.

Het onderzoek naar de moord leidt naar Victor. Een vriendin van Marie-France heeft de politie verteld dat er ruzie was in de familie en dat de oorzaak hiervan gezocht moest worden bij Duhamel. Victor weigert aangifte te doen, omdat hij alles wat hij heeft opgebouwd met zijn werk, huwelijk en kinderen niet kapot wil maken.

Oud-minister Bernard Kouchner is de vader van de tweeling Victor en Camille. Christine Ockrent is zijn vrouw. Beeld Hollandse Hoogte / AFP
Oud-minister Bernard Kouchner is de vader van de tweeling Victor en Camille. Christine Ockrent is zijn vrouw.Beeld Hollandse Hoogte / AFP

Omdat hij bang is dat alles alsnog bekend wordt via de media, die belangstelling hebben voor de – nooit opgehelderde – dood van zijn tante, licht Victor zijn vader in. ­Bernard Kouchner zegt dat hij Duhamel op zijn bek gaat slaan, maar zijn kinderen overtuigen hem ervan dat Victor nog niet klaar is voor de openbaarheid.

Als Évelyne onverwachts sterft na een operatie in 2017, krijgt Camille het idee voor een boek. Victor stemt er uiteindelijk mee in. Ook al spreekt Camille niet in zijn naam en wil hij nog steeds niet aan de zaak herinnerd worden.

Incest heeft geen politieke kleur en is niet links of rechts

La Familia Grande is geen aanklacht tegen een milieu of een afrekening met de zedelijke permissiviteit van de protestgeneratie. Incest heeft geen politieke kleur, is niet links of rechts en komt in alle milieus voor, benadrukt Kouchner.

Dat beamen alle incest-deskundigen en ook andere elementen in haar prachtig geschreven verhaal zijn klassiek. Het geheim heeft bijvoorbeeld vrijwel altijd een erg lange levensduur en moeders draaien heel vaak de verantwoordelijkheden om. ‘Het is altijd hetzelfde verhaal met incest, slachtoffers worden daders, daders slachtoffers’, zei Camille in een van de weinige interviews die zij heeft gegeven. ‘Mijn moeder verweet mij dat ik haar had verraden, omdat ik haar alles had moeten zeggen.’

Marie-France Pisier, de tante van de tweeling, was een bekende actrice. In 2011 werd ze dood gevonden in haar zwembad. Beeld Hollandse Hoogte / AFP
Marie-France Pisier, de tante van de tweeling, was een bekende actrice. In 2011 werd ze dood gevonden in haar zwembad.Beeld Hollandse Hoogte / AFP

De grote vraag is voor Kouchner hoe het kon gebeuren. ‘Het antwoord is dat wij als kind veel van een volwassene hielden en hem vertrouwden. Dat is alles, dát is het mechanisme. Hij hield ons in zijn greep en nog altijd vind ik het moeilijk om mij hiervan te bevrijden.’

Met het boek wilde Camille Kouchner haar familie, inclusief neven en nichten, bevrijden van een enorme last. Zij was niet uit op de te verwachten enorme belangstelling voor haar verhaal – La Familia Grande is nu het best verkochte non-fictieboek in Frankrijk – maar die is volgens haar noodzakelijk om de schijnwerpers ook te richten op andere gevallen die verborgen blijven.

Incest is nog altijd een onderschat fenomeen

In die opzet is Kouchner ruimschoots geslaagd. Op sociale media werd zaterdag de hashtag #MeTooIncest gelanceerd, waarna duizenden slachtoffers zich meldden. Sommigen anoniem, anderen juist niet. Voor velen is dit de bevestiging dat incest nog altijd een onderschat fenomeen is. Cijfers zijn er niet, maar antropologe Dorothée Dussy schat dat 5 tot 10 procent van de Fransen als kind is misbruikt.

De onthulling heeft gevolgen voor een zekere hoofdstedelijke elite, waarvan Duhamel (70) prominent lid was. Op de dag van verschijning van het boek legde Duhamel al zijn bestuurlijke functies neer. Duhamel is niet langer lid van de machtige Fondation Nationale des Sciences Politiques, die het beleid bepaalt van een van Frankrijks bekendste elitescholen, Sciences Po. De media waar hij actief was als commentator – op Europe 1 had hij een programma – zegden hun medewerking met hem op.

Er rolden ook koppen in de entourage van Duhamel. Zo zag de oud-minister van justitie Élisabeth Guigou, die te gast was in Sanary, ervan af om nog voorzitter te zijn van een commissie die zich over incest buigt. Zij ontkent dat zij hoorde bij de ingewijden, maar moest constateren dat zij niet langer geloofwaardig is. De directeur van Sciences Po, Frédéric Mion, staat onder druk van studenten om op te stappen. Mion bleek al een paar jaar alles te weten over de man die hem aan zijn baan hielp, maar ontkende dat in zijn eerste reactie.

null Beeld AFP
Beeld AFP

Door het boek staat de verjaringstermijn van incest ter discussie. Die is in 2018 vastgesteld op dertig jaar, als het slachtoffer meerderjarig is. De wet kent geen terugwerkende kracht. De tweeling Kouchner is 45, maar kan daarom geen aangifte doen.

Meer veroordelingen betekent minder slachtoffers

Organisaties van slachtoffers pleiten ervoor dat alle slachtoffers van seksuele misdaden jonger dan 15 niet hoeven te bewijzen dat zij niet instemden. In het geval van incest zou die leeftijd 18 jaar moeten zijn. Psychiater Muriel Salmona, voorzitter van de vereniging Mémoire Traumatique et Victimologie, hamert op het belang van meer veroordelingen. ‘Hoe vaker daders worden veroordeeld, hoe minder kinderen slachtoffer worden.’

Of Kouchner haar stiefvader veroordeeld wil zien, hangt ervan af. ‘De vraag is of je iemand die dit dertig jaar geleden heeft gedaan dezelfde straf wil geven als iemand die zich er drie jaar geleden schuldig aan heeft gemaakt. Daar is nooit over nagedacht.’

Als zij ook echt aangifte zou kunnen doen en de straf zou een taakstaf zou zijn, zou Kouchner geen moment twijfelen. ‘Maar als ik nu zou weten dat hij dertig jaar of twintig jaar gevangenisstraf zou kunnen krijgen, heeft het geen zin. Wat voor mij telt, is de confrontatie. Van alle betrokkenen, met als doel dat door de eerlijkheid van iedereen een waarheid tevoorschijn komt. En dat dit in ons geval niet meer kan, voelt als een groot onrecht.’

Lees ook: 

#MeToo: Franse feministen ruziën over de ‘de vrijheid om lastig te vallen’

In Frankrijk breken honderd vrouwen in een brief in Le Monde een lans voor seksuele verworvenheden en ‘de vrijheid om lastig te vallen’.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden