Beeld Trouw

ColumnBert Keizer

Mag bij euthanasie op een ernstig dement persoon meewegen wat diegene vroeger kon?

In de Rode Hoed in Amsterdam woonde ik een bijeenkomst bij over hoe je je moet verhouden tot je dokter in de laatste levensfase. De presentatrice van de avond kondigde aan dat we het nou eens een keer niet over euthanasie gingen hebben. Maar de eerste dokter begon meteen met een pleidooi voor meer begrip voor de arts die euthanasie moet verrichten. Hij sprak over ‘een koffer met gif’ waarmee hij naar de patiënt ging. Ik loop ook nogal eens rond met die medicatie, maar heb daarbij niet het gevoel dat ik ‘een koffer met gif’ meesleep.

Hij vertelde dat hij de nacht voor het gebeuren, maar ook de nacht erna, nauwelijks een oog dichtdoet. Ik heb hier al eens eerder betoogd dat euthanasie iets huiveringwekkends blijft houden, ook als je het, zoals in mijn geval, vaker doet dan de gemiddelde arts.

Maar vaker doen betekent ook dat je er rustiger bij wordt. Mijn collega’s bij de Levenseindekliniek, inmiddels omgedoopt tot Expertisecentrum Euthanasie, slapen dacht ik redelijk goed en niet omdat ze in enig opzicht eeltig zijn geworden, maar gewoon omdat ze in de juiste zin van het woord een zekere routine hebben ontwikkeld.

Een week eerder was ik aanwezig bij een andere bijeenkomst waarin er ook werd stilgestaan bij euthanasie in het geval van ernstige dementie. Ik hoorde daar een argument dat ik niet goed kende uit de mond van Govert den Hartog, emeritus hoogleraar filosofie en reeds vele jaren denkend en publicerend over levenseindekwesties. De gedachte komt van Ronald Dworkin, de Amerikaanse rechtsfilosoof.

Ervaringsbelang en kritisch belang

Dworkin onderscheidt twee zaken: ervaringsbelang en kritisch belang. Ervaringsbelang gaat over hoe je je nu voelt, op dit ogenblik. Heb je pijn, heimwee, honger of zin in een kaartspel, een winterreis of een oliebol.

Kritisch belang is tijdlozer. Het gaat over hoe jij staat in de wereld. Jouw kritisch belang is een project dat je leven lang duurt en zelfs tot na je dood voortgaat. Je kritisch belang richt zich op je leven als een project, een verhaal, een samenhangende reeks gedachten, gevoelens en daden die jou opsomt als het ware. Je kritische belang toont hoe jij je opstelt, of opstelde, tegenover de wereld. Je kritische belang behelst jou als de hoofdpersoon van je levensverhaal. Het is niet aan een moment gebonden maar aan je identiteit.

Binnen je kritisch belang streef je naar een leven dat voor jou de moeite waard is. Je hebt er een leven lang belang bij om jezelf op een bepaalde manier neer te zetten. Zo ontstaat er in de geest van de mensen om je heen die eenheid (waarin een veelheid natuurlijk) die mensen aanduiden als ze het over jou hebben. Dit kritisch belang bestaat ook na jouw dood. Je wilt nu niet dat mensen onheuse dingen over je denken of zeggen, maar je wilt evenmin dat ze dat na je dood gaan doen.

Het was even een omweg, maar nu keren we terug naar dementie. In die toestand kan je ervaringsbelang op orde zijn: ze redt het best, zeggen we dan, als ze de hele dag maar aardappels mag schillen bij kinderliedjes. Maar nu haar kritisch belang. Wil ze dat die aardappelschilfase aan haar levensverhaal wordt toegevoegd?

Teletubbies

Het door iedereen huiverend geciteerde voorbeeld is de dementerende Iris Murdoch die veel plezier beleefde aan de ‘Teletubbies’. Die Teletubbiesvreugde is een diepe val als je beseft op welke hoge toppen van geestelijke danskunst deze unieke vrouw zich eerder bewoog. Toe maar, zeg het maar daverend.

Den Hartog nu wil betogen dat zijn kritisch belang vereist dat een eventuele Teletubbies-fase in zijn leven zal worden voorkomen of ernstig bekort door euthanasie, kan niet schelen of hij blij is met die verrekte Tubbies. Want het zou ernstig afbreuk doen aan zijn kritisch belang, aan de Govert die zijn geliefden gekend hebben. Tsja, ondanks de nieuwe wind die iedereen vindt dat er waait rond euthanasie bij dementie, denk ik dat er geen artsen zijn die dementen die giechelend bij de Teletubbies zitten, willen ombrengen omdat ze eerder zo veel hoger timmerden.

Je zou dat kritisch belang nog wat verder kunnen oprekken en erop tegen zijn dat je als een lijk eindigt, want dat is nog eens andere koek dan giechelen bij de Tubbies.

Bert Keizer is filosoof en arts bij de Levenseindekliniek. Voor Trouw schrijft hij wekelijks een column over zorg, filosofie, en de raakvlakken daartussen.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden