LevenslessenMarijke Schermer

Libris-genomineerde schrijver Marijke Schermer: ‘Succes zegt niets over mij als mens’

Beeld Merlijn Doomernik

Vrijheid, onafhankelijkheid, grenzen aftasten. Het zijn thema’s waar schrijver Marijke Schermer (45) in haar werk en haar leven mee speelt. Haar laatste roman ‘Liefde, als dat het is’ is genomineerd voor de Libris Literatuur Prijs en gaat over hoe autonoom je nog kunt zijn als je met iemand samen bent.

1  Liever kleine baas dan grote knecht

“In plaats van de zekerheid van een dienstverband, wil ik liever vrij zijn en mijn eigen koers varen. Ook al betekent dat misschien een bescheidener leven. Mijn opa, de vader van mijn moeder, was bakker en zijn levensmotto was: liever kleine baas dan grote knecht. Daar herken ik me in, ook al heb ik mijn opa niet gekend.

Ik heb wel opdrachtgevers, maar er is niemand die mijn rooster bepaalt of een bepaald soort gedrag dicteert, en in mijn werk zit vrijwel geen routine. Ik heb niet veel talent voor structuur en regelmaat. Ik kan wel lang achter elkaar en veel en hard werken, maar dat is meer vanuit toewijding dan door discipline. Dat is allemaal moeilijk verenigbaar met een werkgever: ik wil graag naar mijn eigen luim en nukken werken, de halve dag verlummelen of tot ’s nachts doorwerken.

Nu mijn kinderen thuis zijn omdat de scholen zijn gesloten, besef ik hoezeer ik het ritme in de dag aan hun schoolgang ontleen. Een leven van vroeg opstaan en altijd melk en brood in huis heb ik echt met hen gekregen. Op de dagen dat ze bij mij zijn, probeer ik in deze corona-situatie nu niet te veel eigen werkambities te hebben. Ik merk dat ik anders op beide vlakken tekortschiet.”

2  Wees onafhankelijk

“Van mijn ouders heb ik geleerd onafhankelijk te zijn: me niet te verlaten op een kerk, op een vast pakket denkbeelden, op een man. Denk zelf na. Verdien je eigen geld. Leer hoe je de olie bijvult in de auto en een plank aan de muur hangt. Ook in emotionele zaken streef ik onafhankelijkheid na: ik wil niet vergroeien en alleen dankzij een ander bestaan. Ik wil autonoom zijn in mijn keuzes, moedig zijn in mijn werk.”

3  Rek het elastiek op tot vlak voor waar het knapt

“Alles wat ik schrijf, bespreek ik met mijn vriendin Matin, die ook schrijver is en regisseur. We hebben het vaak over de uiterste consequentie van een gedachte of van iemands gedrag. In mijn boek ‘Liefde, als dat het is’ kan een van de hoofdpersonen, Terri, zich niet meer goed tot haar kinderen verhouden. Dat gevoel is als moment denk ik wel herkenbaar voor veel ouders, maar bij Terri gaat het verder: zij kan ze niet meer verdragen.

Dat is een voorbeeld van wat schrijven voor mij betekent: een gevoel beter bekijken, er steeds verder op inzoomen, het groter maken, radicaler maken, vanzelfsprekendheden afstropen, pijnlijke dingen belichten in plaats van bedekken. En dan: hoe ver kan ik gaan zonder dat de lezer haar helemaal kwijtraakt, hoe ver kan ik het elastiek rekken voordat het knapt?

Ik heb van lezers gehoord dat ze Terri afschuwelijk en egoïstisch vinden – iemand smeet het boek daarom in een hoek – maar ik hoorde dat anderen zich juist in haar herkennen. Ook in mijn eigen leven bekijk ik hoe ver ik me kan uitrekken: mijn verbeelding, gevoel, verlangen, gedachten. Dat is niet hetzelfde als perfectionisme. Bij perfectionisme weet je het einddoel en daar wil je zo dicht mogelijk bij in de buurt komen. Wat ik bedoel heeft met nieuwsgierigheid te maken, en met speelsheid: als dit de gedachte is, waar is dan de grens aan deze gedachte?

Beeld Merlijn Doomernik

Bijvoorbeeld: je uitspreken. Onder het voorwendsel van beschaving en het niet kwetsen van een ander kun je veel voor jezelf houden. Maar het is ook laf. Ik heb geregeld in mijn leven de makkelijke weg gekozen: de confrontatie vermijden en stiekem mijn eigen gang gaan, alles zelf oplossen.

In mijn boek ‘Noodweer’ heb ik het koesteren van geheimen uit zelfbescherming onderzocht, en het is mede te danken aan het schrijven van dat boek dat ik nu meer op zoek ben naar openheid en openhartigheid, want je niet uitspreken kan ook eenzaam maken. Dus probeer ik de terughoudendheid in mezelf te bestrijden, me op en uit te rekken dus, en zo ook meer uit te reiken naar een ander.”

4  Schuldgevoelens leiden zelden tot iets moois

“Na de toneelschool richtte ik samen met mijn klasgenoot Maria Kraakman een toneelgroep op. Na een aantal jaren waarin het steeds beter ging en we een beetje voet aan de grond begonnen te krijgen, koos zij voor haar eigen carrière als actrice. Ik voelde mij in de steek gelaten, maar ik wist ook: blijven uit plichtsbesef of schuldgevoel is zelden de basis voor iets moois. Dat geldt ook voor andere relaties.

Mijn ouders gingen op latere leeftijd uit elkaar en ik denk dat dat goed was. Zij hadden zich in de loop van de tijd zo aan elkaar aangepast dat mijn vader niet naar de film ging omdat mijn moeder daar niet van hield. En andersom is mijn moeder 35 jaar vroeg naar bed gegaan omdat mijn vader vroeg naar bed ging. Verhoudingen, op elk gebied, zijn het mooist of het zuiverst als je elkaar de ruimte laat.”

5  Zoek een evenwicht tussen verbonden en vrij zijn

“Kun je elkaar ook de ruimte laten binnen een liefdesrelatie? Ik ben er zelf erg naar op zoek: naar me echt verbonden voelen, maar mezelf en de ander ook de ruimte geven, niet meteen samen een smaller pad in slaan. Het is een evenwicht zoeken tussen verbonden zijn en vrij zijn. Tussen iets voor elkaar doen of elkaar iets geven zonder dat je vervalt in een uitruil van taakjes en verplichtingen en geruststellingen. Niet vanzelfsprekend of klassiek in zijn vorm, maar ook niet vrijblijvend.

Ik denk niet dat er een recept voor is, behalve dat het begint bij dat je dat moet willen en dat je iemand moet vinden die dat ook wil. En dat je dat dan samen moet proberen. De situatie nu, door het virus, geeft trouwens ook weer andere gedachten over vrijheid: de enorme inperking ervan en de impact op vooral oudere mensen is enorm. En ook voor mensen met vrije, open, minder conventionele relaties – ook bij mezelf – is de vraag ineens actueel: zit je bij een echte lockdown in elkaars kleine cirkel of niet?

Maar op sommige mensen heeft de prikkelarme tijd ook een gunstig effect: niets te jagen en dus meer rust. Een vriendin noemde het vanwege het wegvallen van alle sociale druk en drukte voor haar dochter een ‘pauze in de puberteit’.”

6  Denk aan de schoenen van je kinderen

“Ik ging met mijn kinderen en mijn vriend Herman en zijn kinderen wandelen, en mijn zoon had te kleine schoenen aan. Zijn voeten deden pijn en ik schaamde me natuurlijk een beetje. In de dagen ervoor was ik in onderhandeling geweest over een opdracht. Ik vond het financiële voorstel veel te laag. Omdat als schrijver of kunstenaar de waarde van je werk niet feitelijk meetbaar is, is het niet zo evident welk bedrag er tegenover een bepaalde inspanning staat, en in de kunsten wordt heel vaak gevraagd voor niets of voor weinig iets te doen.

Het is moeilijk welke argumenten je vervolgens precies kunt inzetten. Dat besprak ik met Herman tijdens die wandeling, en toen zei hij: ‘Je moet helemaal niet nadenken over de waarde van je werk of over de vraag of de betaling voldoende erkenning uitdrukt – je moet bij elke onderhandeling alleen maar denken aan de schoenen van je kinderen’. Dat was een goede les om zakelijker te zijn en te denken: kan ik mijn gezin onderhouden van deze klus?”

Beeld Merlijn Doomernik

7  Kapsones hebben is een lelijke eigenschap

“Het grootste compliment dat mijn vader vroeger iemand kon geven, was: ‘Nou, die heeft echt helemaal geen kapsones’. Die les is goed geleerd, ik vind het lelijk bij andere mensen en ik vind het ook lelijk bij mezelf. Ik stuurde in de familie-app een goede recensie over mijn boek, waarop mijn zus en mijn moeder enthousiast reageerden. Mijn vader schreef: ‘Niet naast je schoenen gaan lopen, hè?’

Ik kan wel lachen om zo’n opmerking en het houdt me bij de les, en mijn vader zegt het ook gekscherend. Want hij is ook trots dat het goed gaat, en hij stuurde die recensie zelf ook weer aan mensen door. Maar ik weet dat ik niet moet denken dat succes iets zegt over mij als mens. De nominatie voor de Librisprijs kan ik relativeren – smaak, toeval, tijdgeest: al die dingen waar je geen invloed op hebt, spelen bij de toekenning een rol.

Het samenspel tussen succes en tevredenheid over je eigen werk is complex. Zou ik anders over het boek denken als er minder goede reacties op waren geweest? Zo’n werk staat niet op zichzelf, krijgt betekenis door lezers, door reacties, door lof. Ik denk zelf wel dat het altijd beter kan, dat een nieuw boek beter, scherper moet. Maar ik ben natuurlijk enorm verguld met die plek op de shortlist.”

8  Nieuwsgierigheid houdt alles in beweging

“Op de toneelschool zei een vriend ooit over mij, en hij bedoelde dat niet als verwijt, dat ik alle emotionele problemen als filosofische problemen benader. In confrontaties met anderen en in mijn eigen gevoelsleven denk ik niet gauw: dit wil ik niet, en ik geloof dat die houding mij veel geluk geeft. Daardoor lijd ik niet zo snel onder emotionele problemen en veroordeel ze ook niet – ik ben juist geïnteresseerd in hoe het bij mezelf of bij iemand anders zit.

Nieuwsgierigheid is een manier om alles in beweging te houden, een probaat middel tegen stilstaan, vastlopen, inslapen, zwelgen. Of nieuwsgierigheid het tegenovergestelde is van angst? Ja, ik denk het. Want het doet er niet meer zoveel toe of iets eng is of onprettig als je geïnteresseerd ben in wat er precies aan de hand is – die houding behoedt mij voor neerslachtigheid.

Het betekent niet dat ik vrij ben van angst, soms heb ik verlatingsangst. En ik heb wel wat sociale angst: verlegenheid speelt mij soms parten, maar wel veel minder dan vroeger. Als kind ben je vaker verplicht om op plekken te zijn waar je niet altijd helemaal past, zoals op school. Hoe ouder ik word, hoe meer ik me thuisvoel in mijn leven.”

Marijke Schermer (Amsterdam, 1975) is roman- en toneelschrijver. Ze groeide op in Groningen, studeerde aan de Arnhemse toneelschool om actrice te worden maar speelde daarna nooit meer. Ze schreef toneelstukken en libretto’s en regisseerde haar eigen en andermans werk. In 2009 kreeg ze de Charlotte Köhler Prijs. Haar toneelwerk werd vertaald in het Engels, Duits, Frans en Roemeens. Ze schreef korte verhalen en de romans ‘Mensen in de zon’ (2013) en ‘Noodweer’ (2016). Haar derde roman, ‘Liefde, als dat het is’, staat op de shortlist van de Libris Literatuur Prijs, waarvan de winnaar op maandag 22 juni bekend wordt. Ze werkt aan het script voor de verfilming van ‘Noodweer’ en aan een komedie voor de grote zaal. Schermer heeft twee zonen (8 en 11) en een relatie.

Trouw vraagt wekelijks een bekende of minder bekende Nederlander: welke levenslessen heeft u geleerd?

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden