Béla Brandon tijdens een feest.

NaschriftBéla Brandon (1929-2022)

Leven volgens haar eigen spelregels bracht Béla Brandon een rijk en avontuurlijk leven

Béla Brandon tijdens een feest.Beeld

Leven volgens haar eigen spelregels bracht stem- en presentatiecoach Béla Brandon een rijk en avontuurlijk leven, al bleef ze voor haar geliefden soms een raadsel.

Marlies Kieft

Toen Béla voor het eerst oma werd, kon ze die rol maar moeilijk rijmen met zichzelf. “Wie is dat?”, vroeg een vriendin van een van haar kleindochters eens. “Dat is de moeder van mijn moeder”, antwoordde ze. “Dan is ze toch je oma?” “Nee, dat is Béla.”

Béla ging belletje trekken met een kleinzoon omdat ze hem te serieus vond, ze nam kleinkinderen mee naar Rome, vergat verjaardagen, miste een diploma-uitreiking omdat ze in zee wilde zwemmen, vertelde spannende verhalen, en liet haar kleinkinderen de handen uit de mouwen steken. Ze was liefdevol, maar ook onvoorspelbaar. Als je per ongeluk een kopje van haar liet vallen, dan leek dat net altijd haar lievelingskopje te zijn. Béla was al tachtig toen ze zich meer oma-achtig ging gedragen. Ze werd milder, hing foto’s op van haar kleinkinderen en kocht soms zelfs een gebakje voor bij de thee. Eenmaal in de negentig vroeg ze haar toen dertigjarige kleindochter zelfs om even op schoot te komen zitten. Net als vroeger, dacht deze, maar ze realiseerde zich meteen dat ze vroeger nooit zo hadden gezeten. Overgrootmoeder zijn vond Béla gemakkelijker, voor de zeven kleintjes was ze ‘overbé’.

Weg uit die comfortzone

Al bijna vijftig jaar woonde Béla in hetzelfde huis met tuin in een gegoede buurt in Den Haag. Ze las graag en veel, had een intellectuele kant, maar ook een emotionele en dramatische. In haar gang stond de laatste jaren een gezellig versierde rollator die ze had gekregen, maar die ze uit ijdelheid vertikte om te gebruiken. Liever liep ze met haar fiets aan de hand om op te leunen.

Tot haar tachtigste werkte ze als stem- en presentatiecoach. Ze gaf onder meer bijscholing aan predikanten. Met haar scherpe blik zag ze meteen waar de schoen wrong. “Jij zit te veel in je hoofd.” Dominees liet ze dansen op een denkbeeldig koord terwijl ze het Onzevader moesten declameren, of ze vroeg hun op de rug te gaan liggen met een zware boekentas op de buik om zo een tekst uit te spreken. Weg uit de comfortzone, het lichaam in, want daar zit de volle en vrije stem, daar zitten je woorden en daar zit je zelf, en als dat naar buiten komt hangt het publiek aan je lippen. Haar lessen waren ­legendarisch, daarin gebeurde iets. “Gaat u met pensioen?”, werd haar gevraagd toen de levendige Béla op haar tachtigste afscheid nam.

Béla in de deuropening van haar Haagse woning. Beeld
Béla in de deuropening van haar Haagse woning.Beeld

Ze kocht 25 jaar geleden een boerderij in een afgelegen gehucht in de Franse Morvan. Daar bracht ze veel tijd door in haar eentje. Ze zwom in het meertje in de buurt, vond op markten precies de juiste brocanterie-serviezen, werkte in de tuin, fietste op haar racefiets door de heuvels en maakte, belangstellend als ze was, nieuwe vrienden. Bang was Béla nooit. Ook niet toen ze vermoedde dat er ’s nachts geesten rondwaarden in het huis. Een priester uit de buurt zwaaide er met een wierookvat, en na bezoek van een geestenuitdrijver waren ze weg. Als er vrienden of familieleden waren, dan werd er bourgondisch gegeten aan een lange tafel in de tuin. Béla had ontdekt dat ze sneller in de tuin was als ze door het raam van de keuken zou klimmen. Ze zette aan beide kanten van het raam een krukje, en klom zo met drank en eten naar binnen en buiten. Haar bezoekers suggereerden daar een deur te laten maken. Maar goede raad legde Béla altijd vriendelijk naast zich neer. Ze verwarmde het hele Franse huis met twee houtkachels, soms stonden de ijsbloemen op de ramen. Een beetje kou is gezond, vond ze, bovendien hield het gebrek aan luxe haar in beweging, ze moest zorgen voor hout voor een brandende kachel.

Liever achter de schermen

Béla zag overal zon, ook in moeilijke tijden. “Ik zie schaduw, dus de zon schijnt”, zei ze. Bij de schaduwen stond ze liever niet te lang stil. De schaduw van de oorlog bijvoorbeeld, die ze als jong meisje bewust meemaakte. Met een Joodse vader lag het gevaar op de loer. En ook al kwam het gezin met twee kinderen, Béla en haar oudere broer, deze periode levend en wel te boven, het bleven donkere jaren waar ze niet zo veel over sprak. Op vragen van haar kinderen en kleinkinderen vertelde ze wel over haar verdriet over Joodse schoolvriendinnetjes die uit de klas werden weggevoerd, en over tantes, ooms, neven en nichten van vaders kant die waren omgekomen in vernietigingskampen.

Béla in 1944. Beeld
Béla in 1944.Beeld

Haar vroege jeugd bracht Béla door in Overveen, bij de zee en de duinen, een landschap dat in haar ziel gegrift was. Tot op hoge leeftijd zou ze naar de duinen trekken en in zee zwemmen, ook als het kouder weer was. Tijdens de oorlogsjaren werd het gezin gedwongen te verhuizen naar de Rivierenbuurt in Amsterdam, hier zou Béla volwassen worden. Het meisje was dol op haar ­vader, een warme en gevoelige man. Haar moeder was aardser. Béla had het allebei in zich.

Haar fantasie, expressiviteit en muzikaliteit brachten haar in de naoorlogse tijd naar de toneelschool. Ze ontmoette er de charmante acteur Luc Lutz en werd niet alleen op hem verliefd, maar ook op het gastvrije gezin waar hij vandaan kwam en waaruit drie van de zeven kinderen acteur werden. Het stel trouwde en kreeg twee dochters, verhuisde naar Den Haag. Béla, die enkele jaren had gewerkt als actrice, voelde zich in de toneelwereld niet thuis en volgde een nieuwe studie, logopedie. Nu werkte ze achter de schermen met acteurs en daarnaast met kinderen met spraakstoornissen. Het huwelijk hield geen stand, Béla werd verliefd op taalvirtuoos Peter Berger met wie ze later twee zonen zou krijgen.

Te midden van de turbulentie van de scheiding en de vorming van een nieuw gezin was ze een moeder die haar kinderen mee de natuur in nam, met hen op reis ging en hun leerde van het leven te genieten. Soms was er geen geld, en als het er wel was gaf ze het uit aan delicatessen. Ze leefde haar kinderen stijl en ­schwung voor, en liet zien dat je nooit te oud bent om iets nieuws te leren. Maar in het radicaal volgen van haar hart liet ze hen soms, zo jong als ze waren, alleen staan. Door haar avontuurlijke geest werd ze steeds gedreven het honk te verlaten.

Béla op avontuur met twee dochters. Beeld
Béla op avontuur met twee dochters.Beeld

Haar liefdesleven bleef lang turbulent

In haar werk als logopedist was ze tref­zeker. Steeds meer legde ze zich toe op het overbrengen van het woord. Béla zou doceren aan de Academie voor Podiumvorming, de Amsterdamse Theater Academie, en ze gaf jarenlang les en bijscholing aan studenten theologie en predikanten. Studenten verheugden zich op haar lessen, vonden ze ook spannend. De stemdocent had de reputatie dat ze goudeerlijk was. “Wat een geknepen geluid, jij mag best wat losser worden.” Ondanks haar directheid wist ze een veilige sfeer te creëren en was ze niet zuinig met complimenten wanneer ze zag dat mensen en hun stemmen openbloeiden. Jij, als verteller, bent een kanaal, doceerde ze. Toen een theaterstudente een monoloog deed uit een Griekse tragedie en daarbij ­tranen in de ogen had, zei Béla: “Nu huil jij, zorg dat het op een gegeven moment het publiek is dat huilt”.

Op liefdesvlak was het turbulent gebleven. Zij en Peter waren uit elkaar. Tijdens een uitstapje naar Rome met haar een na oudste dochter werd Béla verliefd op een Italiaan. Ze zou een jaar in Rome wonen, maar ook deze relatie hield geen stand. Haar laatste twintig jaren waren rustiger op romantisch gebied, ze bleef alleen, al kreeg ze op haar tachtigste verjaardag nog een huwelijksaanzoek van een veel jongere Parijse architect. Béla was nog steeds een aantrekkelijke vrouw, met haar vriendelijke gezicht, lippen gestift met Chanel-lipstick, olijke ogen, kleurrijke kleding, een goede riem om de taille gesnoerd.

Béla als twintiger. Beeld
Béla als twintiger.Beeld

Ze bleef kijken naar de zon

Ze bleef daarnaast de wijze en eigenzinnige vrouw die ze was, gek op mensen, natuur en bloemen, iemand die diep geraakt kon zijn door poëzie, verbinding zocht, maar ook de regie wilde houden, een vrouw die vertrouwde op haar beschermengel wanneer ze met kapotte ruitenwissers in de stortregen naar Frankrijk reed, want daar wilde ze nu eenmaal naar toe.

Tegelijkertijd zocht ze naar rust en beschouwing. Die vond ze wanneer ze Bach speelde op de piano of als ze alleen was in Frankrijk. Ze bleef kijken naar de zon. Misschien was het haar karakter, misschien was het ooit een onbewuste keuze geweest om als overlevende van de oorlog de dreigingen van het leven te pareren met een blik naar het licht.

Zelfs toen hart en nieren op waren en ze omringd door haar vier kinderen, zeven kleinkinderen en zeven achterkleinkinderen op haar sterfbed lag, bleef ze geloven dat ze het eeuwige leven had.

Béla Berger-Brandon werd geboren op 31 juli 1929 in Zandvoort en overleed op 15 april 2022 in Den Haag.

Trouw beschrijft het leven van onlangs overleden heel gewone of bekende mensen. Heeft u zelf een tip voor Naschrift? Mail ons via naschrift@trouw.nl.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2022 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden