Brian Klaas: ‘Je moet door meer hoepels springen om een middenmanager te worden in een bedrijf dan om een land te leiden’.

InterviewBrian Klaas

Krachtpatsers, graaiers of psychopaten: waarom kiezen we zo vaak de verkeerde leiders?

Brian Klaas: ‘Je moet door meer hoepels springen om een middenmanager te worden in een bedrijf dan om een land te leiden’.Beeld Getty Images

Accepteer dat er altijd mensen zijn met een psychopathische hang naar macht, stelt politicoloog Brian Klaas in zijn boek Macht. ‘Maar zorg dat het minder waarschijnlijk wordt dat zij de macht veroveren.’

Bas den Hond

De mensheid heeft een makke: om samen te werken in bedrijven met honderden of duizenden werknemers, om samen te leven in landen met miljoenen ­inwoners, heeft ze leiders nodig. Maar de kwaliteit van die gezagsdragers is vaak slecht. Waarom doden Amerikaanse politieagenten zoveel burgers? Waarom zitten er zoveel graaiers in directiekamers? Hoe komen en blijven brute dictators aan de macht? En hoe kan het dat ook democratieën regelmatig een miskoop doen als het om de regeringsleider gaat?

In zijn boek Macht. Waarom de verkeerde mensen het vaak voor het zeggen hebben en hoe het anders kan zoekt Brian Klaas, Amerikaans politicoloog, verbonden aan het University College in Londen, naar verklaringen.

Hij vindt er vele. Ons evolutionaire verleden als jager-verzamelaar in kleine groepen maakt dat we iemand die man is, lang en zelfverzekerd, automatisch geschikt vinden voor het leiderschap. Psychopaten met machtshonger slaan zich met het grootste gemak door de selectieprocedures. En zelfs goudeerlijke mensen hebben het aan de top moeilijk om op het rechte pad te blijven.

We zullen ermee moeten leven, is zijn conclusie, maar dat kan beter dan we nu doen.

Je kunt een boek over slechte leiders nu moeilijk lezen zonder de hele tijd aan Vladimir Poetin te denken.

“Hij vertegenwoordigt een aantal van de dingen waar ik het over heb. Een ervan is dat een verrot systeem rotte mensen aantrekt. In het Rusland van de late jaren negentig konden genadeloze, moordzuchtige mensen vooruitkomen. Zo konden de oligarchen hun rijkdom vergaren en zo kon een voormalig officier van de KGB staatshoofd worden.

“En dan heb je het verschijnsel van de krachtpatser als leider. De manier waarop Poetin vaak in beeld kwam, met ontbloot bovenlijf, wijst erop dat hij daar gebruik van wilde maken. De oorlog in Oekraïne past daarbij. Je ziet dat Poetin telkens als zijn populariteit afneemt, zorgt voor een crisis. Uit het stenen tijdperk hebben we de neiging overgehouden ons in zo’n geval achter de sterke man te scharen.

“Er zijn ook aanwijzingen dat hij meer verstrikt is geraakt in corruptie naarmate hij langer op die post zat, en dat heb ik bij veel leiders gezien: ze gaan zichzelf als onoverwinnelijk beschouwen, ze nemen meer risico’s.”

En wat moeten we denken van zijn tegenspeler, Volodimir Zelenski?

“Hij laat zien dat je nooit kunt weten wat voor een leider je hebt, totdat die op de proef gesteld wordt. Als je iemand aan de top wilt hebben die in staat is het volk tot een eenheid te smeden en een oorlog te leiden, zou je dan aan een komiek hebben gedacht?

“Belangrijk is dat Oekraïne de laatste negen jaar belangrijke hervormingen heeft doorgevoerd in de manier waarop de overheid functioneert. Als het land tegen Rusland was aan blijven schurken, als het niet was gaan nadenken over westerse waarden en democratie en ­bestrijding van corruptie, dan was iemand als Zelenski waarschijnlijk niet op een machtige positie beland. Al was het ook weer niet onvermijdelijk dat Oekraïne een leider kreeg als hij; veel mensen in zijn positie zouden zijn gevlucht. Het is ook een kwestie van geluk hebben.”

Brian Klaas: ‘Je ziet dat Poetin telkens als zijn populariteit afneemt, zorgt voor een crisis’.  Beeld Getty Images
Brian Klaas: ‘Je ziet dat Poetin telkens als zijn populariteit afneemt, zorgt voor een crisis’.Beeld Getty Images

Heeft u zelf ooit van de macht geproefd?

“Ik ben een academicus, dus ik heb hoogstens de macht om cijfers aan studenten te geven. Maar toen ik tien was, wilde ik president worden. Ik ben van gedachten veranderd, want de Amerikaanse politiek is zo smerig geworden, dat trekt me helemaal niet aan.”

In zijn boek illustreert Klaas leiderschap met onderzoek dat anderen deden: naar het gedrag van andere primaten, de mores van jagers-verzamelaars in de Kalahari-woestijn, psychologische experimenten en metingen aan dopamine-receptoren in de hersenen van de leiders van grote ondernemingen. Zelf sprak hij met mensen die de top bereikten en daarna inhalig of zelfs moordzuchtig bleken, van Ma Anand Sheela, de rechterhand van Bhagwan, die tegenstanders liet vergiftigen, tot Paul Bremer, ooit nog Amerikaans ambassadeur in Nederland, die als bewindvoerder in Irak op zijn allereerste dag al voorstelde om plunderaars dood te schieten.

Wat viel er van hen te leren?

“Ze liegen tegen me. Maar de manier waarop ze dat doen, is interessant. Ze denken een manier te hebben om tegenover mij hun doen en laten te rechtvaardigen. En dat zegt iets over hen.

“Hoeveel experimenten je ook doet waarin je proefpersonen een soort macht geeft, het is niet hetzelfde als de macht die een directeur of dictator heeft. Ik wed daarom op beide paarden. Ik kan niet systematisch dictators in MRI-scanners doen, ik denk niet dat ik daar genoeg vrijwilligers voor vind. Maar ik wil erachter komen hoe het is voor een gewoon mens om opeens een heleboel macht te krijgen.

“Dan kun je kijken naar primaten, je kunt experimenten doen, maar ik praat dan met iemand als Paul Bremer – die eerst werkte in normale omstandigheden en daarna een land te besturen kreeg, Irak, waar alles stuk was – om te zien hoe verschillend hij zich in die twee werelden gedroeg.”

En welke schavuit heeft u het meest geleerd?

“De voormalige premier van Thailand, Abhisit Vejjajiva. Ik heb hem nu zes of zeven keer geïnterviewd. Op persoonlijk vlak vind ik hem ontzettend aardig en ­charmant. Instinctief wil ik hem geloven, zo charismatisch is hij.

“Als we zulke mensen proberen weer te geven in onderzoek of in de geschiedenis, dan wordt het een normatief verhaal: deze persoon is goed en deze persoon is slecht, en dit is waarom ze het deden.

“Wat Vejjajiva me heeft laten zien is dat het veel ingewikkelder is. Hij was een goed bestuurder. Maar hij heeft ook een aantal heel slechte dingen gedaan, zoals opdracht geven met scherp te schieten op demonstranten tegen zijn regering. Soms handelde hij uit ideologische motieven, soms omdat hij dacht dat het de minst slechte optie was. In sommige gevallen kan het wraak zijn geweest. Het idee dat iemand altijd dezelfde motivatie heeft, klopt niet.

“We hebben allerlei modellen over menselijk gedrag, in de economie bijvoorbeeld, over hoe consumenten beslissingen nemen. Maar als het om leiders gaat, dan kijken we daar opeens niet meer naar. Terwijl wat Vladimir Poetin overweegt terwijl hij een besluit neemt heel wat belangrijker is dan wat een consument bedenkt wanneer hij een glas wijn bestelt.”

Ex-premier Vejjajiva moet u ook wel heel aardig vinden, als u zeven keer mag terugkomen. Wat heeft hij eraan?

“Eerlijk gezegd denk ik dat het in het begin was omdat ik hem zou citeren in The Washington Post. Mensen willen graag met me praten, ook al schrijf ik negatief over ze. Beramers van staatsgrepen en generaals kunnen me googelen en zien dat ik pro-democratie ben en dat de kans heel klein is dat ik hen in een gunstig daglicht zet. En toch zeggen ze ja.

“Toen ik nog een 27-jarige promovendus was in Oxford werd ik door een minister in Zambia aan iedereen voorgesteld: dit is mijn vriend uit Oxford. Er was een vreemde machtsverhouding tussen ons. En een symptoom van de idiote ongelijkheid in de wereld: dat een minister denkt dat ik goed ben voor zijn status omdat ik van een westerse elite-universiteit kom.”

Klaas wijst vier oorzaken aan die verklaren waarom er zoveel slechte leiders zijn: macht corrumpeert, macht trekt corrupte mensen aan, we zetten zelf corrupte mensen aan de top, en het systeem waarin veel leiders moeten werken maakt hen corrupt.

Zijn ze allemaal even belangrijk?

“We moeten vooral naar de systemen kijken, want die bepalen zowel wie er aan de macht komt, als hoe het die mensen verandert. Als er een schandaal is, richten we onze aandacht op het individu: dat is een slecht mens, een corrupte schurk. We zeggen zelden: waarom gebeurt dit steeds?

“Aan het eind van mijn boek formuleer ik tien principes die kunnen helpen. En wat ik heel frustrerend vond, is dat daar een heleboel laaghangend fruit bij is.

“De werving van politieagenten is een goed voorbeeld. Ik kom zelf uit Minneapolis, de stad waar George Floyd werd gedood – vermoord. Ik was stomverbaasd toen ik merkte hoe weinig politiekorpsen in de VS nadenken over hun werving. En dan krijg je vanzelf vooral kandidaten die afkomen op de militaristische stijl van de Amerikaanse politie. En dan stimuleert de overheid ook nog eens dat ex-militairen agent worden en ze deelt overtollig militair wapentuig uit aan korpsen. Uiteraard wordt op die manier geweld door agenten routine in het leven van Amerikanen. Het is gekmakend hoe voorspelbaar dat is.”

Brian Klaas: ‘Als er een schandaal is, richten we onze aandacht op het individu. We zeggen zelden: waarom gebeurt dit steeds?’ Beeld Getty Images
Brian Klaas: ‘Als er een schandaal is, richten we onze aandacht op het individu. We zeggen zelden: waarom gebeurt dit steeds?’Beeld Getty Images

Minder gemakkelijk te verbeteren: de manier waarop het tweepartijenstelsel van de VS politici selecteert.

“En niet alleen daar. Ik gaf laatst een lezing in Groot- Brittannië en zei: steek je hand op als je parlementariër zou willen zijn. Niemand. En dat was een groep die was gefascineerd door macht. Het is echt een groot probleem: waarom richten we onze samenlevingen niet zo in dat iedereen het wil? Als je de top bereikt, word je rijk en machtig, dat wil iedereen wel. Maar in de politiek komen er allerlei dingen bij waar mensen geen zin in hebben.

“In de VS is dat een probleem in het kwadraat, het is een vreselijke, vreselijk politieke omgeving. Toen ik acht jaar was, werd mijn moeder gekozen in het school­bestuur. Nu, tijdens de pandemie, krijgen bestuurders doodsbedreigingen omdat ze de adviezen van de gezondheidsdiensten en de wetten van de staat navolgen.

“Geld is een enorme rol gaan spelen, mensen steken elkaar messen in de rug. Ik denk niet dat mijn moeder zich nu kandidaat zou stellen. En zo hou je alleen degenen over die werkelijk hongeren naar macht.”

Terwijl het spel met de macht ons, primaten, toch in het bloed zit.

“De behoefte van mensen aan macht is een ingewikkeld verschijnsel, maar het is wel duidelijk dat er een spectrum is. Sommigen willen heel graag macht, anderen absoluut nooit, de meesten van ons zitten ergens in het midden. We willen graag de nodige controle over ons eigen leven, maar hoeven niet per se anderen te domineren. Als dat plaatje klopt, zijn er dus altijd mensen die geobsedeerd zijn door het beheersen van anderen.

“Wat ik probeer over te brengen is: laten we accepteren dat dit klopt en ons systeem zo inrichten dat het minder waarschijnlijk wordt dat zij de macht veroveren. Dat kan door betere kansen te scheppen voor gewone mensen, die geen psychopathische hang naar macht hebben. En beter te kijken naar wat iemand moet doen om leider te worden. Zijn daar trainingsmogelijkheden voor, psychologische tests? Je moet door meer hoepels springen om een middenmanager te worden in een bedrijf dan om een land te leiden.

“Journalisten wordt soms verweten dat ze politici ‘instinkvragen’ stellen. Maar ook al komt dat onvriendelijk over, dat moet juist meer gebeuren. Hoeveel miljard geeft ons land uit aan gezondheidszorg? Iemand die het land wil leiden, moet dat gewoon weten, de kiezers moeten weten of die persoon begrijpt wat er allemaal op het spel staat.

“Een heleboel van die dingen samen kunnen het moeilijker maken voor het verkeerde soort mensen om aan de macht te komen en te blijven.”

Brian Klaas (1986) is universitair hoofddocent wereldpolitiek aan het University College Londen. Hij schrijft columns voor de Washington Post en hij heeft een podcast, Power Corrupts. Klaas is Amerikaan, hij deed ervaring op in de politiek met werk in verkiezingscampagnes. Hij promoveerde in de politicologie aan de Universiteit van Oxford in Engeland.

null Beeld -
Beeld -


Brian Klaas
Macht (Corruptible)
Vert. Irene Paridaans
Nieuw Amsterdam; 304 blz. € 25,99

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2022 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden