Joseph Shabalala in 2002 in Johannesburg.

NaschriftJoseph Shabalala

Joseph Shabalala (1941-2020) werd hét zanggeluid van Zuid-Afrika

Joseph Shabalala in 2002 in Johannesburg.Beeld AFP

Wie de zangstem van Joseph Shabalala hoort in de openingsseconden van het nummer ‘Homeless’, ziet bijna automatisch een typisch Zuid-Afrikaans landschap voor zich: glooiende hoogvlakte, bruingeel gras, lichte wind en knisperend droge ochtendlucht. Helemaal als de rest van zijn a-capellakoor Ladysmith Black Mambazo invalt op het nummer dat Shabalala samen met de Amerikaanse superster Paul Simon schreef. Het verscheen in 1986 op Simons plaat ‘Graceland’:

Emaweni webaba Silale maweni, webaba silale maweni

Het betekent iets als ‘We slapen in de heuvels, in de heuvels slapen we’. De zinnen vormen de intro van een lied dat – half in de Zoeloe-taal, half in het Engels – de pijn van zwarte Zuid-Afrikanen in de jaren tachtig bezingt: zij die homeless (thuisloos) zijn in hun eigen land tijdens de apartheid. Zij die op basis van die racistische politiek onder dwang van hun thuisgrond zijn verdreven.

Strong wind, destroy all our homes, many dead, tonight it could be you.

Shabalala’s stem paste perfect bij Zuid-Afrika. Maar misschien komt dat doordat zijn stem met de tijd simpelweg hét zanggeluid van Zuid-Afrika geworden is. ‘Homeless’ vormde de ultieme internationale doorbraak. ‘Ladysmith’ was Shabalala’s geboorteplaats. ‘Mambazo’ betekent ‘bijl’. Een verwijzing naar hoe het koor tijdens zangwedstrijden in de jaren zestig al hun concurrenten een kopje kleiner maakte.

Bhekizizwe Joseph Siphatimandla Mxoveni Mshengu Bigboy Shabalala – zoals de leadzanger vol­uit heette – stierf op 11 februari op 78-jarige leeftijd.

Muziekstijl uit het township

Niets wees er begin jaren vijftig op dat Shabalala met zijn band ooit vijf Grammy Awards zou winnen, of dat hij de a-capella muziekstijl isicathamiya uit het township, vermengd met Afrikaanse blues en gospel, wereldberoemd zou maken.

De eerste Grammy kreeg hij in 1988, voor het nummer ‘Shaka Zulu’. De meest recente won zijn koor in 2018, vier jaar nadat de frontman de groep had verlaten en de leiding had overgedragen aan zijn zoon Thamsanga, een van zijn vier kinderen. Nee, de veertienjarige Shabalala werkte als loonarbeider op een boerderij. Als oudste van zeven kinderen moest hij, na het overlijden van zijn vader, helpen het gezin te onderhouden. Op zijn achttiende trok hij richting Durban en begon hij te zingen in groepen als Durban Choir en Highlanders. In 1959 startte hij zijn eigen koor: Ezimnyama. Hij vertelde graag dat hij in 1964 droomvisioenen had, waarna hij die band omvormde tot Ladysmith Black Mambazo.

De groep kreeg begin jaren zeventig een platencontract, nadat ze op de (zwarte) Zuid-Afrikaanse radiozender Radio Zulu optraden. Debuutalbum Amabutho was een succes onder de zwarte bevolking in Zuid-Afrika en de buurlanden. Tournees volgden. Opnamen van een show in Keulen belandden bij Paul Simon. Hij vroeg Shabalala om samen te werken aan Graceland.

Ironisch genoeg kregen veel witte Zuid-Afrikanen in het gesegregeerde Zuid-Afrika pas toen, via Amerikaan Simon, voor het eerst de prachtige zwarte muziek uit hun eigen land te horen. Daarna groeide het succes snel. Zeker ook na de afschaffing van de apartheid. Shabalala trad met Ladysmith Black Mambazo op bij de uitreiking van de Nobelprijs aan Nelson Mandela en voor de aftrap van de beroemde WK rugby-finale in Johannesburg in 1995. Hij en zijn band werkten samen met Dolly Parton en Stevie Wonder. Ze verschenen in Michael Jacksons film ‘Moonwalker’.

Het leven was vaak zwaar

Privé was het leven voor de uiterst religieuze Shabalala vaak zwaar. De gewelddadigheid van Zuid-Afrika trof ook zijn familie. In 1991 schoot een witte Zuid-Afrikaan zijn broer Headman Shabalala dood: waarschijnlijk een racistisch gemotiveerde moord. In 2002 liquideerde iemand zijn vrouw Nellie, met wie hij dertig jaar samen was. Shabalala hertrouwde overigens al binnen een jaar.

In 2004 werd nog een tweede broer vermoord. Shabalala startte in 1999 ook een muziekacademie, ter promotie van het isicathamiya-genre. “Ik besef dat de muziek die wij hebben helpen ontwikkelen erfgoed is geworden”, zei hij ooit. “Maar zij is niet gebonden aan Zuid-Afrika. Muziek is universeel, zij kent geen grenzen.”

Joseph Shabalala werd geboren op 28 augustus 1941 in het Zuid-Afrikaanse Ladysmith en overleed op 11 februari 2020 in Pretoria.

Trouw beschrijft het leven van onlangs overleden heel gewone of bekende mensen. Heeft u zelf een tip voor Naschrift? Mail ons via naschrift@trouw.nl.

Lees ook:

Trots bepaalt identiteit

Robyn Orlin maakt nieuwe dans voor Zuid-Afrikanen die niet geschikt is voor weke politiek-correcte magen.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden