Analyse Protesten

Jongeren, de wereldwijde motor achter de protesten tegen ongelijkheid

Prostesten in Najaf, Irak. Beeld AFP

Een golf van protest overspoelt de wereld, van Hongkong tot Irak en Papua. Waar komt die actiebereidheid vandaan?

Een kleine aanleiding kan voldoende zijn: duurdere metrokaartjes in Chili, een belasting op het versturen van apps in Libanon. In andere landen gaat het om grotere zaken: een uitleveringswet in Hongkong, verkiezingsfraude in Bolivia of sterk gestegen benzineprijzen in Iran. Overal is het gevolg hetzelfde: duizenden mensen gaan de straat op en de politie slaat hard terug­­, met soms honderden doden en gewonden tot gevolg.

Grote delen van de wereld zijn in de greep van het protestvirus, van Hongkong tot Haïti, van Irak tot Catalonië en van Algerije tot ­Papua. Wetenschappers die zich met protestbewegingen bezighouden zijn het over een ding eens, ook al lopen hun inzichten over de aanleidingen sterk uiteen: sinds de jaren zestig van de vorige eeuw is het in de straten van wereldsteden­­ niet zo onrustig geweest.

De cijfers laten een toename zien van het aantal protesten wereldwijd in de afgelopen tien jaar, zegt Jacquelien van Stekelenburg, hoogleraar sociale verandering en conflict aan de Vrije Universiteit Amsterdam. Zij onderzocht de situatie in onder meer Marokko, Iran, Egypte, Turkije, Brazilië, Argentinië én Nederland. “Wereldwijd zien we een duidelijke stijging sinds 2009, in Nederland zien we bijvoorbeeld dat het aantal aanvragen voor demonstraties in Amsterdam ieder jaar verdubbelt.”

Hardy Merriman, voorzitter van het International Center on Nonviolent Conflict in Washington, wijst op een toename van protesten in de afgelopen dertig jaar, zoals die blijkt uit een studie van de Harvard-universiteit naar politieke bewegingen. Hij vermoedt een nog sterkere groei als het gaat om alle vormen van burgerprotest: ‘Arbeidersstrijd, anticorruptiecampagnes, de strijd voor rechten van vrouwen, minderheden en de oorspronkelijke bevolking, milieukwesties, vrede en veiligheid’.

Economische ongelijkheid

Zijn er gemeenschappelijke oorzaken aan te wijzen voor de huidige protestgolf? In ieder land is de situatie anders, waarschuwen de onderzoekers, maar zij zien wel achterliggende trends die bij veel protesten een rol spelen. Actieve­­ jongeren dragen het protest, waarbij ze elkaar via sociale media aanmoedigen. Op veel plekken is onvrede over economische ­ongelijkheid, die ook na de crisisjaren bleef ­bestaan. Opkomend identiteitsdenken vergrootte de tegenstellingen, tussen arm en rijk, of tussen stad en platteland. En nieuwe democratieën bleken in de praktijk niet te brengen wat ervan werd verwacht.

Op bijna alle foto’s van demonstraties wereldwijd valt het op: jongeren zijn sterk oververtegenwoordigd in optochten en acties. “Zij nemen vaak het initiatief, zijn toegewijd en ook het meest radicaal”, zegt Jonathan Pinckney, die meewerkte aan het Harvard-onderzoek en nu verbonden is aan het Noorse instituut NTNU. “Studenten en scholieren hebben ­natuurlijk meer tijd, ze hebben geen gezin, zijn flexibel. En bovendien zijn ze vaak te vinden in een omgeving met veel politiek activisme, zoals de universiteit.”

Een van de vele demonstraties in Khartoem, in april van dit jaar. Beeld AFP

Allemaal waar, zegt Van Stekelenburg, ‘maar jongeren zijn er altijd’. Dus kan de aanwezigheid van veel jongeren op zich geen verklaring zijn voor de golf van protest, zegt de Amsterdamse hoogleraar. “Rond de eeuwwisseling werd nog gezegd dat de jeugd apathisch was, dat jongeren niet in beweging kwamen.” Enkele jaren later gingen ze toch weer massaal de straat op. Er is meer nodig voor grote protesten, meent Van Stekelenburg: mensen die bereid zijn om acties te organiseren, de verwachting dat er iets te bereiken is en er zijn inspirerende voorbeelden nodig uit andere landen.

Zonder goede organisatie geen succesvol protest, zegt ook Merriman. “Mensen die boos zijn, kunnen besluiten thuis te blijven, omdat ze niet weten wat ze kunnen doen, omdat ze hun buren wantrouwen of omdat ze zich machteloos en hopeloos voelen.” Er gebeurt pas iets als activisten de organisatie in handen nemen, mensen mobiliseren, helpen vertrouwen op te bouwen tussen groepen en acties voorbereiden. “Mensen met die vaardigheden en ervaring zijn ongelofelijk belangrijk bij het vormgeven van volksbewegingen.”

In landen met langdurig aanhoudende protesten gebeurt dit ook. Zoals in Hongkong, waar jonge activisten nieuwe acties opzetten. Zij beroepen zich erop dat de beweging geen leiders heeft, iedereen draagt bij en besluiten worden in overleg genomen. Via sociale media kan dat snel, zonder de lange vergaderingen die onder studenten in de jaren zestig gebruikelijk waren. In Libanon weten jongeren uit verschillende bevolkingsgroepen kloven te overbruggen die tot nu toe te wijd bleken.

Protesten laaien vaak op in landen met relatief veel jonge mensen, een ‘youth bulge’ zoals Pinckney het noemt. Denk aan de Arabische Lente en recenter de succesvolle opstand in Soedan. Op plaatsen waar de jeugd relatief niet zo talrijk is, zoals Hongkong en Catalonië, valt toch een bijzonder actieve groep op, zegt Van Stekelenburg: hoogopgeleide jongeren met politieke­­ interesse die in hun verwachtingen worden teleurgesteld. Die verwachtingen kunnen politiek zijn, maar ook economisch.

In weinig ontwikkelde landen is de ongelijkheid tussen arm en rijk zo groot als in Chili, waar al maanden wordt geprotesteerd tegen de overheid. Ook in Libanon en Irak zien vooral jonge mensen dat ze weinig kansen hebben, terwijl een kleine elite de banen en het geld verdeelt. In Europese landen speelt onvrede over de financiële crisis van tien jaar geleden en de afhandeling daarvan, waarbij banken en andere financiële instellingen zijn ontzien.

Ongelijkheid op zich is niet voldoende voor protest, zegt Pinckney. “Er is een ‘trigger’ ­nodig, een aanleiding. Tijdens de Arabische Lente bleek uit Wikileaks hoe de elite in Tunesië zichzelf verrijkte. Dat brengt meteen een sociaal-economische dynamiek op gang.” Met andere woorden: burgers voelen zich bestolen en gaan boos de straat op. Dat sentiment speelt ook bij protesten in rijkere landen, zoals die van de gele hesjes in Frankrijk.

De demonstraties in Libanon gaan door, ook na het aftreden van premier Saad Hariri in oktober. Beeld EPA

Merriman erkent het belang van ‘triggers’, maar graaft nog dieper. Protestbewegingen worden volgens hem ook gedreven door ‘diepe emoties, die voortkomen uit jaren van opgebouwde wrok en verlangen naar verandering’. Mensen voelen zich aangetast in hun waardigheid en beseffen dat ze nu een lijn moeten trekken, als ze niet langer willen lijden onder uitbuiting en misbruik.

Van Stekelenburg ziet de economische ongelijkheid als motor achter veel ‘klassieke, langdurige conflicten’. “Dan gaat het om de ‘haves’ tegen de ‘have-nots’.” Maar zij ziet, naast de economische, meer kloven waarover mensen zich boos maken. “Bijvoorbeeld die van de periferie tegen het centrum, zoals in Frankrijk. Dat is een heel makkelijk frame en ontzettend sterk. Je ziet het in Catalonië en Hongkong, en ook bij de boerenprotesten in Nederland komt dat terug.”

Volgens Pinckney gaat het er vooral om dat mensen zich bedreigd voelen in hun dagelijks leven, economisch of politiek. “Het stoppen van bepaalde subsidies in Soedan, maar ook het gevoel dat de burgerrechten op de helling gaan in Hongkong.” Wereldwijd ziet hij dat ­gevoel van bedreiging nu terug in het klimaatprotest. Maar waarom uiten de burgers dat ­ongemak niet gewoon in hun stemgedrag?

Het zijn niet per se de dictaturen waar mensen de straat opgaan, veel protestlanden zijn ­democratisch. Soms gebrekkig, maar mensen kunnen stemmen en politici ruimen het veld als ze verliezen. “In Hongkong is het de angst om het beetje democratie dat ze hebben kwijt te raken”, zegt Van Stekelenburg. In andere landen zien burgers dat hun democratie gevaar loopt, zoals door verkiezingsfraude in Bolivia.

Pinckey wijst op de ‘kleurenrevoluties’, met name in Oost-Europa aan het begin van deze eeuw. “Het gevoel bij zo’n opstand is vaak: de instellingen in ons land voldoen niet aan het democratische ideaal. In Irak en Libanon hebben mensen het gevoel dat hun democratie niet functioneert.” Kleine elites hebben de instellingen in hun macht, de gewone burger mag stemmen maar heeft nauwelijks invloed.

Catalaanse separatisten in Barcelona. Beeld Reuters

Maar de onvrede gaat dieper, zegt Pinckney. “Veel protesten draaien erom dat de democratische instellingen de echte problemen niet aanpakken. Dat zie je nu bij radicale klimaatdemonstranten, zoals Extinction Rebellion.” Dat protest is vergelijkbaar met de Occupy-­beweging in 2011, die was gericht tegen het ­internationale kapitalisme. “Deze demonstranten zeggen: de democratie werkt niet, er is een fundamentele verandering nodig.”

Randstad versus platteland

De democratie gaat er ondertussen niet op vooruit, zegt Merriman aan de hand van een studie van de burgerrechtenorganisatie Freedom House. Autocratieën rukken op en democratieën kalven af, die trend is al dertien jaar bezig. “De huidige golf van opstand laat zien dat veel mensen concluderen dat de traditionele manier om voor verandering te zorgen – verkiezingen, rechtspraak en dialoog met de elites – ontoereikend zijn.”

Van Stekelenburg ziet dat demonstranten meegaan in polarisering en zich vastklampen aan hun identiteit. “Wij zijn goed en zij zijn slecht, dat werkt ontzettend sterk. In Hongkong pikken de demonstranten de Chinezen van het vasteland er zo uit, in Catalonië zijn de Spanjaarden de gebeten hond.”

“In Nederland is het de Randstad versus het platteland, of het nu gaat om het stikstofbeleid of om Zwarte Piet. Bij de intocht in Dokkum zag je overal Friese vlaggen hangen, wat heeft dat nou met Sinterklaas te maken? Mijn voorlopige analyse is dat protestbewegingen elkaar aansteken, van land naar land overslaan. Maar overal worden ze lokaal vertaald, met een sterke nadruk op de eigen identiteit.”

Een wereldwijde protestcultuur

Terwijl activisten zich afzetten tegen hun tegenstanders, moeten ze intern de eenheid juist goed bewaren, zegt Merriman. Als voorbeeld noemt hij Libanon, dat altijd zeer verdeeld was tussen religieuze groepen. Nu weten jongeren die kloven te overbruggen. De organisatoren beklemtonen dat de Whatsapp-belasting alle groepen treft, ongeacht hun religie.

Pinckney ziet zelfs een ‘wereldwijde protestcultuur’ ontstaan, jonge activisten verzetten zich overal tegen de oude orde. Dit wordt versterkt doordat demonstranten de aanpak in andere landen imiteren. “Ze nemen bewust voorbeelden van ver weg over, ook om solidariteit te tonen. Dat gebeurt bijvoorbeeld tussen Catalonië en Hongkong.” Moderne communicatiemiddelen helpen bij de verspreiding.

De Arabische Lente was niet mogelijk geweest zonder Facebook, werd tien jaar geleden vaak gezegd. “Wij hebben onderzocht of dat gold voor de mensen die naar het Tahrirplein in Cairo gingen”, zegt Van Stekelenburg. “Wat blijkt? Voor een deel was dat zo, maar lokale organisaties waren veel belangrijker. En ­bovendien: in de jaren zestig werd ook veel ­geprotesteerd, zonder Facebook of Twitter.”

Anti-regeringsdemonstranten worden met traangas beschoten in Hongkong. Beeld EPA

Sociale media maken het organiseren van protest gemakkelijker, maar vergoten de garantie op succes zeker niet, zegt Pinckney. “Je kan met Twitter en Facebook snel veel mensen de straat op krijgen, maar daarmee heb je nog niet een goede organisatie om op langere termijn je doelen te bereiken.” Hij ziet dit bevestigd in cijfers: de effectiviteit van protesten is sterk gedaald in de afgelopen twintig jaar.

Ook overheden gebruiken sociale media

Het Harvard-onderzoek laat zien dat nog maar 30 procent van de grote, geweldloze protestbewegingen in 2017 succes hadden – in die zin dat de overheid deels aan de eisen tegemoet kwam. In 1999 bereikte nog 70 procent van de protesten hun doel. Volgens Pinckney ligt dit verminderde succes zeker voor een deel aan het vluchtige effect van de sociale media.

Bovendien zijn Twitter en Facebook niet ­alleen nuttig voor demonstranten en activisten. “Vergeet niet dat ook overheden sociale media gebruiken. Ze verspreiden propaganda en verstoren netwerken van activisten, dat is de specialiteit van Rusland. Of ze passen censuur toe en houden toezicht op de verschillende platforms, zoals de Chinezen.”

Merriman ziet ook een strijd tussen overheden en activisten om de controle over de sociale media. De activisten kunnen volgens hem het initiatief houden als ze aan drie voorwaarden voldoen: de eenheid bewaren, strategisch plannen en geweld vermijden. “Die kwaliteiten, die bewegingen in het verleden succesvol hebben gemaakt, zijn nog steeds relevant.”

Lees ook: 

De protesten in Chili bereiken nu ook de welvarende wijken

In Chili bereiken de protesten tegen de ongelijkheid nu ook de welvarende wijken van de hoofdstad Santiago. ‘Alleen de allerrijksten willen deze situatie in stand houden.’

De vrije geest van Hongkong staat op het spel

Hongkong is een trotse handelsstad, met een traditie van hard werken, elkaar de ruimte gunnen en zeggen waar het op staat. ‘Iedereen respecteerde elkaar. Nu is alles zo gepolariseerd.’

Een sneeuwbaleffect: overal in Rusland steekt onrust de kop op

De tijd dat Russische burgers zich weinig tot niets van politiek aantrokken, lijkt voorbij. Van onderop komt er een protestbeweging op gang van ontevreden burgers die wordt gevoed door lokale problemen.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden