In memoriamMartine Vonk

‘Je inzetten voor natuur en milieu houd je alleen vol met motivatie vanuit het evangelie’

Milieukundige Martine Vonk was een van de eerste vrouwen in christelijke kring, die zich inzette voor een duurzame wereld. Met haar eigen groene levensstijl gaf ze die missie extra glans.

Milieukundige Martine Vonk ijverde ruim 25 jaar voor een duurzamere wereld. De sprankelende manier waarop zij haar missie uitvoerde, sloeg aan. Met veel levendig enthousiasme en haar ontwapenende blik trok ze velen over de streep om beter te zorgen voor de aarde. Het had haar weleens verbaasd dat haar naam geen enkele keer voorkwam in de ‘Duurzame Top 100’ van Trouw: de jaarlijkse lijst met duurzame denkers en doeners. “Doen christelijke, groene mensen er wel toe?”, vroeg ze zich af. Toch ontmoedigde het haar niet; ze was zeer volhardend in haar strijd.

In christelijke kring stond Martine juist bekend als dé groene voorvechter. Zo ontving ze vorig jaar oktober de ‘Groen Gelovenprijs’ voor haar hele oeuvre – nota bene uitgereikt door A Rocha, de club van christelijke natuurbeheerders die zij mede had opgericht. De minutenlange staande ovatie in de bomvolle zaal ontroerde de nuchtere en rationele wetenschapper die ze ook was.

Eigen lammetje

Het moment speelde ook mee, vanwege haar uitgezaaide borstkanker had ze de rit naar de uitreiking amper volbracht. In haar ogen moest je het leven zinvol vormgeven. Zo werden zij en haar broer Jan ook opgevoed. Verantwoordelijkheidsgevoel en liefde voor natuur kregen ze met de paplepel ingegoten. Als boerendochter van Jaap en Gerie Vonk speelde ze veel buiten en leefde ze met de seizoenen. Haar vader gebruikte geen tractor, maar bewerkte zijn land nog met paarden. Ze was ordelijk, precies en zorgde goed voor de dieren; Martine had een eigen lammetje, dat soms meeliep naar school. En toen een wild katje in een gat onder het huis viel, lokte ze het met eindeloos geduld weer naar buiten. Als ze iets wilde, zette ze door.

Martine Vonk bij de Amish in Amerika in 2011.

Van jongs af aan liet ze van zich horen, Martine was een echte spraakwaterval. Op het erf van hun melkveebedrijf in Goudriaan in de Alblasserwaard woonden ook opa en oma, die zich naar haar smaak soms te veel met haar bemoeiden – zeker als ze met dorpsgenoten tot laat op stap ging. Verder kreeg ze alle ruimte om haar eigen denkbeelden te vormen. Op zondag bleef ze ’s middags bij vader om te helpen met melken – fijne momenten. Daarbij vonden ze beiden één kerkgang per dag wel genoeg.

Als studie koos Martine antropologie en milieukunde in Nijmegen. Daar ontdekte ze hoe hoog de prijs was voor de almaar toenemende welvaart: voor de mens, maar vooral voor de natuur. Ze kocht vanaf dat moment al haar kleding bij tweedehandswinkels, ze verfde haar haar met henna. Ze was breed geïnteresseerd en ondernam dingen die zij belangrijk vond. Zo hielp ze de Nijmeegse Moeke met het bieden van een luisterend oor aan prostituees. Dit appelleerde aan haar rechtvaardigheidsgevoel; ze zag graag dat iedereen gelijke kansen kreeg. Met ludieke acties vroeg ze hier aandacht voor: zo ging ze een nacht buiten slapen, om te voelen hoe het was om geen dak boven je hoofd te hebben.

Mannen met een gebruiksaanwijzing

Martine voelde zich sterk aangetrokken tot mensen aan de zelfkant van de maatschappij. Daar gaf ze veel tijd en aandacht aan. Ook in haar liefdesrelaties koos ze nogal eens voor mannen met een gebruiksaanwijzing: een geliefde had jarenlang een verslavingsprobleem. Martine wilde niet zozeer helpen, maar zag altijd de potentie in iemand en wilde die graag naar boven halen.

Martine Vonk, met haar dochter Mirthe en haar man Klaas-Hemke van Meekeren. Beeld Rogier Bos

Aan geestdrift en actiebereidheid ontbrak het haar niet. In de jaren negentig richtte ze Time2Turn op: een beweging van jongeren die met creatieve, duurzame leuzen en acties inspiratie brachten. Dat ze ver voor de troepen uitliep, maakte haar niet uit. Ze wist waar ze voor streed. Na haar studie stoomde ze door: eerst als zelfstandig adviseur en milieukundige voor haar bedrijf Vonk, later als curator bij het wetenschappelijk instituut van de ChristenUnie en vanaf 2016 als lector techniek en ethiek op de Saxion Hogeschool. Ze schreef daarnaast duurzaamheidsboeken, had een column in het Reformatorisch Dagblad en werd een veelgevraagd spreker. Alles stond in het teken van ‘Genieten van het genoeg’: de titel van haar laatste boek.

Bij Martine was het glas altijd halfvol, ze had van nature een positieve instelling. Met haar heldere blik zag ze hoe dingen anders konden én moesten. Ze twijfelde zelden en als ze een besluit nam, bleef ze daarbij. Of dat nu gezond eten of een nog duurzamer leven was. Ze was zeer gedisciplineerd. Dat ze hierin niet altijd flexibel was, merkte echtgenoot Klaas-Hemke van Meekeren, zelf ook milieukundige en natuurbeheerder. Ze hadden het fijn samen, juist omdat ze zo verschillend waren, maar Martine wist soms te goed wat ze wilde. Wanneer hij een andere route voor zich zag, kon ze haar eigen beeld niet altijd ombuigen.

Praktisch sausje

Toch was Martine geen drammerige klimaatprofeet; ze overgoot haar idealen met een praktisch sausje. Ze hield mensen liever voor hoe het anders kon en liet het aan de ander of die het zou oppakken. Ze genoot van kleine stapjes in de goede richting. In alles was haar geloof leidend: “Je inzetten voor natuur en milieu gaat niet lukken als je het alleen vanuit verantwoordelijkheid doet. Dat hou je niet vol. Het gaat om een diepere motivatie vanuit het evangelie”, zei ze in een interview. Het ging haar hierbij niet louter om het rentmeesterschap van de schepping, maar ze verbond vooral de kracht van de gemeenschap aan haar missie.

Ze deed hier ook promotieonderzoek naar aan de Vrije Universiteit in Amsterdam. Voor dat proefschrift ‘Sustainability and Quality of Life’ ging ze enkele maanden inwonen bij hechte geloofsgemeenschappen als de amish, franciscanen en hutterieten. Ze onderzocht er de relatie tussen levensbeschouwing en levensstijl. Het lukte haar om contact te maken; de mensen voelden zich niet zozeer door haar bestudeerd, maar vooral gezien. Van hen leerde Martine wat kwaliteit van leven inhield en ervoer ze de kracht van de gemeenschap.

Na haar promotie gaf ze daar zelf vorm aan door in Houten de ecowijk ‘Mandora’ op te richten, waar ze met haar man en dochter Mirthe ging wonen. Zij werd voorzitter van ­deze woongemeenschap met ecologische huizen zonder gasaansluiting, een buurthuis en open binnentuinen. Treffend was dat ze zo’n project na de opstartfase eenvoudig kon loslaten. Dat gebeurde ook bij haar voortrekkersrol bij Time2Turn, A Rocha en de Noach Alliantie: als ze klaar was met pionieren, trok ze moeiteloos verder. Ze bemoeide zich niet met de koers van haar opvolgers. Daarin was ze nuchter. Als zaken echt niet lukten, kon ze weleens teleurgesteld zijn: zo moest ze haar politieke ambities terugschroeven toen ze door geschuif op de lijst op een onverkiesbare plaats van de ChristenUnie voor de Tweede Kamer terechtkwam. Later kon ze zich daarbij neerleggen, vooral toen bleek dat haar borstkanker na tien jaar in alle hevigheid terugkeerde. Ze had altijd gezond geleefd, ze zag geen relatie of oorzaak, en zag haar ziekte als ‘domme pech’. Boos was ze niet, gefrustreerd wel. Vooral als mensen haar aanspraken op haar ziekte: “Ik ben gewoon Martine, ik ben veel meer dan mijn ziekte alleen”, zei ze meermaals.

Bezinningshoekje

Haar rationele brein hielp haar bij het verwerken. Ze kon uitermate goed haar gevoel verwoorden, maar emoties toonde ze niet snel. Even stoom afblazen was niet haar grootste kwaliteit. Liever trok ze zich terug in haar bezinningshoekje, waar niet alleen een godslichtje, maar ook een icoon stond. Daar kwam ze op adem. “In die diepe donkerte steek ik dat lichtje aan. Vooral daar waar het schuurt, ontmoet ik God”, vertelde ze in een interview over haar ziekteproces.

De laatste maanden moest ze steeds meer taken opgeven. Ze sprak nog in de Noorderkerk in Amsterdam tijdens de klimaatmars vorig jaar maart en gaf in mei de Groen van Prinstererlezing, daarna bedankte ze voor lezingen en interviews en ook de prostituees in Utrecht en de gevangenen in Nieuwegein moesten het zonder haar doen.

De regie liet ze niet los: voor haar dochter regelde ze nog een andere middelbare school, toen ze merkte dat zij niet op de juiste plek zat. En ze zorgde ervoor dat ze overdag flink rustte om ’s avonds genoeg energie over te houden om samen met Mirthe een spelletje te doen. Het bleef bij Martine gaan om kwaliteit. Die gezinsmomenten waren goud waard.

Martine Anita Vonk werd geboren op 21 juli 1974 in Goudriaan, ze stierf op 14 november 2019 in Houten.

Trouw beschrijft het leven van onlangs overleden heel gewone of bekende mensen. Heeft u zelf een tip voor Naschrift? Mail ons via naschrift@trouw.nl.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden