Schrijver Jenny van der Linden-Gilliams/Pisuisse overleed op 102-jarige leeftijd. Beeld Vincent Jannink
Schrijver Jenny van der Linden-Gilliams/Pisuisse overleed op 102-jarige leeftijd.Beeld Vincent Jannink

NaschriftJenny van der Linden-Gilliams/Pisuisse (1920-2022)

In de tweede helft van haar leven bloeide Jenny op

Iedere ochtend als schrijver Jenny van der Linden-Gilliams/Pisuisse wakker werd, dacht ze: hoera, ik ben er nog. Hoewel haar leven werd overschaduwd door de moord op haar beide ouders, beroemde cabaretiers uit de vorige eeuw, was haar motto: zoek altijd de zonzijde op. Ze werd er 102 jaar oud mee.

Dana Ploeger

Pas na haar vijftigste jaar heeft Jenny het gevoel dat ze tot bloei komt. Voor die tijd bevat haar leven de nodige kommer en kwel waardoor ze niet zichzelf kan zijn. Maar daarover praat ze niet graag: ze leeft liever in het nu. Ze vult haar agenda met afspraken, leest veel en reist met gemak vanuit Deventer naar de Haagse schouwburg. De koffieochtenden in Huize Salland kunnen haar echter niet bekoren. “Ik heb toch geen kleinkinderen of kwalen”, zei ze daarover. De medebewoners noemen haar ‘de bonte hond’.

Jenny is een vrouw met twee gezichten: ze is blijmoedig, hartelijk, gastvrij en zeer zelfstandig, maar geeft ook graag haar mening en kan onverwacht kwaad worden. Vooral als aan haar autonomie wordt getornd en ze het gevoel heeft regie te verliezen. Haar drang naar vrijheid zit diep. Zo duurt het een poos voordat haar zoon haar ervan weet te overtuigen dat ze op 92-jarige leeftijd toch echt toe is aan een verzorgingshuis. Ze gaat morrend akkoord. Onderweg ernaartoe hardop zeggend: “Ik ben het er nog steeds niet mee eens.”

Mensch, durf te leven

In het huis hebben weinigen weet van haar achtergrond. Niemand kent meer de verhalen over haar vader Jean-Louis Pisuisse, een cabaretier die begin twintigste eeuw grote bekendheid genoot. Hij wordt wel de pionier van de kleinkunst genoemd en zijn lied Mensch, durf te leven wordt nog altijd vertolkt. Na twee eerdere huwelijken woont en werkt hij samen met haar Belgische moeder, de sopraan Jenny Gilliams. Ze treden op in binnen- en buitenland.

Jenneke, zoals haar ouders haar liefkozend noemen, heeft nog een vier jaar oudere halfbroer Freddy. ’s Ochtends lopen ze op kousenvoeten door het huis in Den Haag om hun ouders, die vaak tot laat optreden, niet wakker te maken. Ze is een makkelijk kind, dat je amper hoort. Haar vader neemt haar gerust mee naar besprekingen, dan zit ze zoet bij hem op schoot.

Het Kurhaus in Scheveningen is voor haar een bekende speelplek als haar ouders er repeteren. Alles straalt in haar jonge leventje tot haar ouders in november 1927 onderweg naar een optreden in het Amsterdamse Rembrandttheater door de jaloerse minnaar van moeder, Tjakko Kuiper, worden vermoord – waarna hij zichzelf doodschiet. De moord is een van de beroemdste crimes passionnels van ons land en haalt alle voorpagina’s.

Jenny van der Linden (rechtsvoor) met oma Pisuisse en haar twee halfbroers en halfzus. Beeld Van der Linden
Jenny van der Linden (rechtsvoor) met oma Pisuisse en haar twee halfbroers en halfzus.Beeld Van der Linden

Aan Jenny en haar broer wordt verteld dat ze zijn omgekomen bij een auto-ongeluk; het duurt nog jaren voor ze de waarheid ontdekt als ze eens op zolder rondsnuffelt in oude krantenknipsels. Jenny wordt ondergebracht bij haar tante Hans en oom Dré, waar ze vaker logeerde tijdens tournees van haar ouders. Haar poppen en spulletjes verhuizen mee en het rustige stel bezorgt haar verder een gelukkige jeugd. In de vakanties bezoekt ze haar halfbroer die bij familie in Antwerpen woont. Opnieuw wordt Jenny geconfronteerd met een onverwacht verlies als tijdens zo’n vakantie haar pleegvader sterft aan een hartaanval.

De intelligente Jenny gaat naar het gymnasium en ontmoet er Bert van der Linden, als zeven jaar oudere student Indologie is hij gastregisseur voor een schooltoneelstuk waarin Jenny optreedt. Ze vindt hem aanvankelijk vooral een oude meneer, maar gaat toch met hem uit wandelen. Ze krijgt van hem in het park haar eerste zoen. Vlot erna wordt Bert opgeroepen te dienen als ambtenaar bij het Binnenlands Bestuur in Nederlands-Indië. Na een innige correspondentie trouwt ze in 1939 in zijn afwezigheid ‘met de handschoen’ en stapt als negentienjarige op de boot naar Indië.

Jenny van der Linden, toen 17 jaar, verlooft zich in 1937 met Bert van der Linden. Beeld Van der Linden
Jenny van der Linden, toen 17 jaar, verlooft zich in 1937 met Bert van der Linden.Beeld Van der Linden

Ze is al snel zwanger en terwijl in Nederland de oorlog uitbreekt, komt hun zoon Bert ter wereld. Het leven op Borneo gaat aanvankelijk gewoon door, maar als de Japanners binnenvallen wordt het gezin in 1942 geïnterneerd. Later zal blijken dat haar echtgenoot al in 1943 is geëxecuteerd, terwijl zij met haar dreumes nog twee jaar langer in het jappenkamp verblijft. Met haar kamergenote Mies bouwt ze een innige band op; hun kinderen raken bevriend en samen richten ze een geïmproviseerd schoolklasje op.

Omgeving vol vrije geesten

Na de bevrijding keert Jenny terug naar Nederland en weet niet goed wat aan te vangen. Hoewel ze met een uitstekend weduwenpensioen niet genoodzaakt is te werken, wil ze toch graag iets betekenen. Ze is per slot van rekening pas 25 jaar oud. Omdat ze weleens stukjes schreef voor de Borneo Post vat ze het plan op de journalistiek in te gaan en komt terecht bij het tijdschrift Wereldspiegel en later bij Het Vrije Volk.

Die omgeving vol vrije geesten maakt veel in haar los. Ze is de hele dag aan de rol en maakt kennis met schrijvers als Annie M.G. Schmidt, Godfried Bomans en Simon Carmiggelt; dat vindt ze machtig. Ze geniet van alle contacten en aandacht die ze krijgt, maar hecht zich aan niemand meer heeft ze besloten. Ze is vooral op zoek naar houvast in haar chaotische leven. Na diverse vriendjes krijgt ze een onstuimige relatie met aspirant-schrijver Victor Varangot, met wie ze gaat samenwonen in Hilversum.

Jenny van der Linden als jonge vrouw. Beeld Van der Linden
Jenny van der Linden als jonge vrouw.Beeld Van der Linden

De vele verhuizingen en de aandacht die haar werk en relatie vragen, zorgen ervoor dat haar zoontje veel alleen is, beseft ze later. Hij brengt zijn vakanties door bij haar kampvriendin Mies in Bergen en gaat daar op zijn twaalfde definitief wonen. Jenny is uitmuntend geworden in het zich aanpassen aan de situatie en blijft bij Victor. Hoewel ze hun relatie meermaals verbreken, komen de twee niet los van elkaar.

In Joppe bloeit ze op

Op haar vijftigste ervaart ze steeds minder vrijheid en na de zoveelste ruzie is de maat vol. Ze volgt een bezinningsweekend in de Achterhoek en besluit in die streek te gaan wonen. In het gehucht Joppe betrekt ze het achterhuis van een boerderij. Daar bloeit ze helemaal op. Eindelijk is ze eigen baas, ze woont voor het eerst van haar leven bij niemand meer in. Ze heeft goed contact met de mensen om zich heen, past op buurkinderen en koopt een groen Dafje, waarmee ze stad en land afrijdt. Samen met haar hondje.

In het boek Nieuwe eeuwelingen van Steffie van den Oord, waarin haar verhaal is opgenomen, zegt ze over die periode: ‘Daar begon ik te schrijven over mijn jeugd, en over vader, moeder. Nadat ik er jarenlang niet over heb kunnen praten, het geheim heb bewaard, niet gevraagd, wilde ik alles weten – ik wilde klaarheid.’ Ze schrijft niet om het allemaal terug te halen, maar om haar leven te begrijpen, legt ze erin uit.

Jenny van der Linden in Indonesië op het Ereveld Ancol op Java, bij het groepsgraf van haar geëxecuteerde echtgenoot Bert van der Linden. Beeld Van der Linden
Jenny van der Linden in Indonesië op het Ereveld Ancol op Java, bij het groepsgraf van haar geëxecuteerde echtgenoot Bert van der Linden.Beeld Van der Linden

Haar zoektocht resulteert in meerdere boeken. Allereerst verschijnt in 1977 Jean-Louis Pisuisse, De vader van het Nederlandse cabaret en daarna het boek Dubbelbeeld waarin ze het oorlogsdagboek van haar pleegmoeder in Nederland combineert met haar eigen ervaringen. Ze krijgt de smaak te pakken en publiceert over actrice Fien de la Mar een biografie – een geliefd genre van haar. Zo haalt ze de schade van het eerste deel van haar leven mooi in, vindt ze.

Reis naar Indonesië

In die periode maakt ze ook een reis met haar zoon naar het ereveld Ancol op Java om het graf van haar man en andere geëxecuteerden te bezoeken. Hoewel ze nimmer praat over alles wat ze heeft meegemaakt, helpt het allemaal bij haar verwerking. Tot op hoge leeftijd blijft ze in de boerderij wonen tot ze na twee barre winters en een herseninfarct zich vestigt in Huize Salland.

null Beeld Vincent Jannink
Beeld Vincent Jannink

Aan activiteit boet ze niet in, ze wordt lid van de tuinclub, de redactie van het huisblad en de lokale kunstvriendenkring. Ook bezoekt ze graag de bioscoop en blijft op de hoogte van het wereldnieuws. Rond haar honderdste verjaardag verschijnt haar eigen verhaal in diverse kranten. Niet veel later duikt ineens een metershoog schilderij van haar vader op, dat ooit in het Kurhaus prijkte en na al die jaren wordt teruggevonden in de kelder van het hotel.

Het doek moet eerst gerestaureerd en zal daarna terugkeren op de plek waar de kleine Jenny haar vader zag optreden. Ze ontvangt een foto van het schilderij en hoopt de opening nog mee te kunnen maken. Maar na een val waarbij ze een heup breekt, krabbelt ze niet meer op. Bovenaan haar rouwkaart staat haar lijflied geschreven: Mensch durf te leven.

Jeanne Louise Wilhelmine (Jenny) van der Linden-Gilliams/Pisuisse werd geboren op 31 maart 1920 in Amsterdam en overleed op 22 oktober 2022 in Colmschate.

Trouw beschrijft het leven van onlangs overleden heel gewone of bekende mensen. Kent u iemand die in onze rubriek past? Mail ons graag via naschrift@trouw.nl.

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2023 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden