Klein Verslag Willem Pekelder

Hoe Duitsland zijn besmette historie voor iedereen toegankelijk maakt

Pas bivakkeerde ik zonder smartphone in Berlijn, zodat ik ‘gedwongen’ was om voor mijn uitstapjes naar de VVV te gaan. De eerste dag vroeg ik: “Waar is het monument voor de door Hitler vervolgde homo’s?” De tweede dag: “Waar vind ik de Stasi-gevangenis?” En de derde: “Ik wil graag naar de villa van de Wannseeconferentie.”

De medewerker achter het loket informeerde: “Wannsee, wat was dat ook alweer voor conferentie?” Hij was jong, en werkte misschien net bij de VVV, dus ik nam hem niets kwalijk. “Daar werd besloten tot uitroeiing van de Europese Joden”, antwoordde ik enigszins beschroomd. Wat moest er na mijn eerdere ‘ellende-vragen’ over homo- en Stasi-vervolging in zo’n jong Duits hoofd omgaan, peinsde ik? Dat zijn vaderland de hele twintigste eeuw in het verderf had gestort? Van keizer Wilhelm II met zijn Eerste Wereldoorlog, via Hitler met zijn nazi-rijk tot en met Erich Honecker en zijn communistische dictatuur?

Dictatoriale regelgeving

Maar hij reageerde uiterst professioneel: dit behoorde allemaal tot de Duitse geschiedenis, het mocht gezien worden. Een houding die kenmerkend is voor Berlijn. Niets wordt verdoezeld: dit was Duitsland óók. De voormalige Sovjet-Unie kan er nog wat van leren, en, op een andere manier, Nederland misschien ook.

In de Stasi-gevangenis in voormalig Oost-Berlijn zag ik cellen van tien vierkante meter, waar destijds meerdere politieke gevangenen opeengepakt zaten. Geen ramen, geen uitzicht. Dag en nacht werden ze in de gaten gehouden, zelfs als ze zaten te poepen. ’s Nachts ging de dictatoriale regelgeving door: op de rug het bed in met de handen boven de dekens.

Tijdens het slapen floepte om de paar minuten het licht aan om de gedetineerden te verzwakken, zodat ze tijdens de maandenlange verhoren eerder hun ‘misdadige steun aan de contra-revolutie’ zouden toegeven. Het kermen van de gedetineerden moet in het vrije West-Berlijn bijna hoorbaar zijn geweest. Niettemin werden de Stasi-medewerkers na de eenwording nauwelijks bestraft. Een schok om hun foto’s te zien: op het eerste oog normale, zelfs burgerlijke mensen. Je zou ze zomaar kunnen tegenkomen op een verjaardag.

Hoe alledaags en kil

Net zo ‘gewoon’ ging het eraan toe op de Wannsee-conferentie in januari 1942. Ik zag in Villa Marlier, waar de vergadering plaatsvond, de open haard waar Heydrich en Eichmann na afloop gemoedelijk een cognacje dronken. In de tuin las ik de notulen van het beraad. Schrikbarend hoe alledaags en kil de voorgenomen verdelging van elf miljoen Europese joden wordt beschreven, zonder overigens de woorden vermoorden of vergassen te gebruiken. De joden moesten ‘vertrekken’ uit de gebieden waar Duitsland heerst, zo staat te lezen, en ze dienden die reis zelf te betalen. De conferentie in de luxueuze villa aan de Wannsee duurde nog geen anderhalf uur, vertelde Eichmann later.

Na Villa Marlier, en eerder het homomonument en de Stasi-gevangenis, was ik diep onder de indruk van hoe Duitsland zijn besmette historie voor iedereen toegankelijk maakt. Wat een juweel van een democratische rechtsstaat, bedacht ik me. Met na-oorlogse staatslieden van statuur: eerst Willy Brandt, toen Helmut Schmidt, nu Angela Merkel. En een Berlijn waar in ‘Turkenwijk’ Kreuzberg moskeeën hand in hand gaan met homocafé’s.

Willem Pekelder vervangt deze week Wim Boevink.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden