De eerste schijf van vijf uit 1953 Beeld
De eerste schijf van vijf uit 1953

Déjà vuSchijf van vijf

Hoe de ‘wheel of good eating’ de schijf van vijf werd

“Dát is gezonde voeding”, stond er boven de in 1953 geïntroduceerde, eerste Schijf van Vijf. Eronder de tekst: “Iedere dag uit ieder vak”. De initiatiefnemer, het Voorlichtingsbureau voor de Voeding, ging zelfs verder: zuivel was een moetje voor elke maaltijd. En in het vakje met boter en margarine stond ook de verantwoordelijke voor het slikmoment uit de kindertijd van menige babyboomer: levertraan. Dat product werd voorgeschreven voor de jeugd en de aanstaande moeder.

De Schijf van Vijf kreeg in de loop der jaren andere namen als Maaltijdschijf en Voedingswijzer en ging in deze eeuw toch weer Schijf van Vijf heten. Bovendien veranderden een deel van de inzichten en adviezen. Maar volgens een groep diëtisten moet het voor gezondheid en klimaat minder dierlijk en plantaardiger: zij introduceerden deze week de Schijf for Life.

Opgericht tijdens de Tweede Wereldoorlog

Het Voorlichtingsbureau voor de Voeding, de voorloper van het huidige Voedingscentrum, werd opgericht tijdens de Tweede Wereldoorlog. De instelling gaf aanvankelijk tips over gezond koken en eten in tijden van schaarste.

In de eerste jaren na de Bevrijding was nog steeds veel op de bon, maar bij het Voorlichtingsbureau voor de Voeding keken ze al verder. Na de schrale tijden van de wederopbouw zouden weleens andere tijden kunnen aanbreken, waarin niet ondervoeding maar overvoeding het probleem zou vormen.

De directeur van het Voorlichtingsbureau, Cees den Hartog, ging in 1951 op studiereis naar de Verenigde Staten, waar dit soort zaken al begonnen te spelen. Het Amerikaanse ministerie van landbouw introduceerde al in 1943 de zogenoemde ‘Basic 7’, ook wel ‘the Wheel of Good Eating’ genoemd. Een cirkel was verdeeld in zeven taartpunten: uit elk daarvan moest liefst elke dag wat worden geconsumeerd. Drie van de punten waren gereserveerd voor verschillende soorten groente en fruit, een voor zuivelproducten, een voor graanproducten, een voor vlees, vis en eieren en een voor boter en margarine.

 De schijf van Vijf van het Voedingscentrum. Beeld
De schijf van Vijf van het Voedingscentrum.

Slimme marketing

Den Hartog, een voormalige huisarts en later bijzonder hoogleraar voedingsleer, vond niet alleen het idee ‘Basic 7’ inspirerend, maar ook de wijze van presenteren. De consument kreeg in vrijwel één oogopslag een indruk van een gewenst voedingspatroon. Slimme marketing er omheen bleef de boodschap herhalen en inprenten.

De Schijf van Vijf moest tussen de oren van de Nederlanders gaan zitten. Dat wil niet zeggen dat ze automatisch gezond gingen koken en eten. Integendeel. Want er waaide meer over vanuit Amerika. De ouderwetse kruidenier had zijn langste tijd gehad. In 1948 opende in Nijmegen de eerste zelfbedieningszaak van Nederland. In de decennia daarna kwamen de supermarkten op. Vanuit hun schappen vonden gemaksvoedsel, snoep, chips en alcoholische dranken in steeds grotere aantallen hun weg naar de Nederlandse consument.

Huisvrouwencursus bij Teleac

Het tegengeluid bleef klinken. In juli 1960 presenteerde journalist Pier Tania een televisieprogramma over de eenvoudige formule voor gezonde voeding. Ook ruim zestig jaar geleden werd daarvoor al een blik bekende Nederlanders opengetrokken. Aan de hand van hun eetpatroon ging Den Hartog, inmiddels ook hoogleraar, in op wenselijke menu’s en voedingsgewoonten. In mei en juni 1965 zond de educatieve omroep Teleac een ‘huisvrouwencursus’ voedingsleer uit.

In de jaren zeventig waren de problematische kanten van het nieuwe eetpatroon wel duidelijk. Om het tij te keren, namen sommige mensen hun toevlucht tot modieuze kuren als het Zweeds melkdieet en het sherrydieet. “Weinig zinvol”, noemde Den Hartog ze in 1973 in een interview met Het Vrije Volk. Na afloop ging het gewicht “weer braaf omhoog”. Wat volgens hem wel hielp: “Regelmatig je gewicht bijhouden, meer beweging, kijk uit met vetten en suiker en vooral: eet eens wat minder, maar vaker.” Daar bovenop de raad: “Hang de Schijf van Vijf ingelijst boven uw bed.”

Paul van der Steen bekijkt wekelijks het nieuws door een historische bril.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden