Mooiste NederlandFriesland

Het Woudagemaal is een grote krachtpatser in Lemmer

Het Woudagemaal van een afstand.Beeld Annemarie Bergfeld

Dreigt Friesland onder te lopen? Binnen een halve dag is het historische Woudagemaal paraat om bij te springen, en uit te slaan. In oktober wordt deze reservist honderd. 

Het is niet dat hij niet opvallend is, toch straalt het gebouw van rode baksteen met gele randen een zekere bescheidenheid uit. Het zullen de symmetrie, de strakke lijnen en de sobere gevelversieringen zijn. Maar achter de gevel met hoge ramen en eikenhouten deuren in de stijl van het Rationalisme van H.P. Berlage verschuilt zich het ware karakter van dit stoomgemaal: het Woudagemaal bij Lemmer is een krachtpatser die vier miljoen liter water per minuut kan uitslaan, zoals dat in de terminologie van de waterbeheerders heet.

Sissend en stampend zijn de vier stoommachines in de kathedrale hal in staat om het complete Sneekermeer in twee dagen tijd leeg te trekken. Op deze lome late zomermiddag weerspiegelt de gevel van dit UNESCO Werelderfgoed zich in het vlakke water van het stroomkanaal. Binnen zet de middagzon de natuurstenen muren met sierranden en koperen tuitkannetjes en oliespuiten, die ook al een eeuw meegaan, in een warme gloed. Ook in ruststand vertellen de stoomketels, vliegwielen, filterdoeken, condensoren, schoepenraderen en vlampijpen, gehuld in een geur van stookolie, het verhaal van het temmen van het water.

Eind 19e, begin 20e eeuw hadden de boeren het ook niet makkelijk. Elke winter stonden grote delen van Friesland onder water. De veenbodem klonk in, het openzetten van de sluizen aan Zuiderzee en Waddenzee had steeds minder zin. Windmolens draaiden wat ze konden, maar hielden ook het land niet droog. Drastische maatregelen waren nodig. Zo besloot Provinciale Waterstaat, in de nadagen van het stoomtijdperk, het grootste stoomgemaal ooit te laten bouwen.

In de oksel van Friesland en de Noordoostpolder staat, dit jaar precies een eeuw, het Ir. D.F. Woudagemaal, genoemd naar de hoofdingenieur van Provinciale Waterstaat die zowel opdrachtgever als ontwerper van het gebouw was.

Beeld Annemarie Bergfeld

Het grootste gemaal ter wereld

“Moge dit stoomgemaal in alle opzichten beantwoorden aan de gestelde verwachtingen en in ruime mate bijdragen tot de welvaart van dit schoone gewest”, sprak koningin Wilhelmina op 7 oktober 1920 toen zij het gemaal met toen nog de naam Tacozijl, naar het naburige buurtschap, in werking stelde.

De koningin zou tevreden zijn. Honderd jaar na haar woorden is ‘Wouda’ nog altijd in functie, sterker nog, het is het grootste nog werkende stoomgemaal ter wereld. Bijna een halve eeuw draaiden de machines gemiddeld honderd dagen per jaar. Toen in 1967 het elektrische Hooglandgemaal in Stavoren gereedkwam, verhuisde dat van Lemmer naar de reservebank. Nu is een ‘we redden het niet’ vanuit Stavoren genoeg om de Lemster draaiploeg van vijftien mannen en vrouwen, in het dagelijks leven werknemers van Wetterskip Fryslân, in de benen te krijgen.

Beeld Annemarie Bergfeld

De machines

In tijden van extreem hoog water zetten ze de pet van stoker, machinist, filterman of wachtchef op, vullen de waterketels en zwengelen de machines aan. Afgelopen februari draaide het gemaal na weken van regen nog drie dagen om het peil in de Friese wateren weer op aanvaardbaar niveau te krijgen. Gemaalchef Yldau de Boer doet haar papierwerk in een kantoortje van glas en eikenhout − tot en met bureau en stoelen origineel − met uitzicht op drukregelaars, manshoge vliegwielen, centrifugaalpompen en een ingenieus buizenstelstel − allemaal al net zo origineel. Alleen de steenkolen hebben in de loop van de tijd plaatsgemaakt voor stookolie.

Een levend museum is het en een uitgelezen plek om kwesties rond waterbeheer en zeespiegelstijging te illustreren. Vanachter de grote glazen pui van het bezoekerscentrum is van dag tot dag te zien hoe het peil van het IJsselmeer zich tot het land achter de dijk verhoudt.

Ook is er in het bezoekerscentrum de 3D-minispeelfilm ‘Water & Stoom’ te bekijken, die de bezoeker het gemaal in actie laat meebeleven. En het grootste misverstand uit de weg ruimt: die fotogenieke wolken stoom die je op bijna alle foto’s van het gebouw langs de gevel omhoog ziet slierten?

Nee, die zijn er níet standaard als het gemaal draait, zoals vaak gedacht wordt. Alleen gedurende de paar uren tijdens het opwarmen blaast het gemaal aan de voorkant ‘stoom af’. Zodra ze op temperatuur is, gaat ze het gesloten systeem in: dan is het een kwestie van pompen of verzuipen.

Museum en routes

De expositie in het bezoekerscentrum vertelt het verhaal van stoomgemaal, techniek en watermanagement en vraagt aandacht voor klimaat- en waterbewustzijn. Er zijn drie fietsroutes en een (meerdaagse) wandelroute (50 km) verkrijgbaar met het gemaal als begin- en eindpunt. In tal van evenementen en activiteiten staat dit jaar het waterlandschap van Friesland centraal: friesland.nl/water.

Komt het gemaal in actie, dan wordt dat op de site aangekondigd. In februari en oktober zijn er standaard drie draaidagen om machinerie en personeel ‘in conditie’ te houden. Meer info: woudagemaal.nl (ook voor de actuele openingstijden)

Voor Het mooiste Nederland probeert de redactie van Trouw de mooiste fiets- en wandelroutes door Nederland uit.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden