NaschriftHarrison Birtwistle

Het publiek kon de agressie van componist Harrison Birtwistle (1934-2022) niet altijd waarderen

Harrison Birtwistle in 2004 Beeld AP
Harrison Birtwistle in 2004Beeld AP
Niels Posthumus

Het was even schrikken voor de circa 100 miljoen mensen wereldwijd die in 1995 hadden verwacht een serie toegankelijke klassieke muziekstukken te zien op de BBC – een beetje à la André Rieu. Opeens kregen zij Panic voorgeschoteld. Het razend populaire, jaarlijkse tv-programma Last Night of the Proms trakteerde zijn kijkers daarmee op een typische compositie van Harrison Birtwistle. Nou ja typisch, de modernistische muziek van de op 18 april op 87-jarige leeftijd overleden Britse componist laat zich niet eenvoudig karakteriseren. Maar zij viel wel regelmatig op door de afwezigheid van herkenbare melodieën en een nadruk op ingewikkelde ritmes en onverholen agressie. Zo ook Panic.

Veel kijkers konden het niet waarderen. Duizenden telefonische klachten stroomden binnen bij de omroep. Al kan dat de BBC-programmeur nauwelijks hebben verbaasd. Het verhaal wil dat al bij de première van Birtwistle’s eerste (en uiterst gewelddadige) kameropera Punch and Judy, in 1968 op het Aldeburgh Festival, de oprichter van dat festival vol afschuw halverwege de zaal verliet.

‘Een afschuwelijke kakofonie’

De recensenten waren verdeeld over Panic. De Daily Mail noemde het stuk ‘een afschuwelijke kakofonie’. De Daily Express sprak over ‘regelrechte rotzooi’. Maar de meer elitaire krant The Times roemde de ‘enorme, niet aflatende energie, die slechts kortstondig bezinkt in korte, magische zuchten van windmuziek’. Die zin was voor veel lezers overigens vast minstens zo onbegrijpelijk als het door avant-garde geïnspireerde ‘geheime ritueel’, zoals diezelfde krant Birtwistle’s muziek na zijn dood nog altijd even cryptisch omschreef.

Zelf zat Birtwistle niet met kritiek. “De toegankelijkheid van mijn muziek is niet mijn probleem”, zei hij ooit. “Ik heb een idee, en dat uit ik zo duidelijk als ik kan.” Als anderen het niet mooi vonden, was dat vooral voor henzelf lastig. Birtwistle deed niet zijn best om in de smaak te vallen bij het grote publiek, hoewel hij opgroeide als volksjongen op het platteland, iets ten noorden van Manchester.

Zijn vader en moeder hadden een bakkerij en een bescheiden boerenhoeve. Harrison, meestal kortweg Harry genoemd, werd in 1934 geboren en zou altijd enig kind blijven. Gedurende het grootste deel van zijn leven had hij het gevoel een buitenstaander te zijn, of in zijn eigen woorden: “Zeer nadrukkelijk een eenling”. Samen met zangeres Sheila Duff, met wie hij drie zoons kreeg, leefde hij jarenlang ook erg afgelegen op het Schotse eiland Raasay.

Op zijn zevende had Harry een klarinet van zijn moeder gekregen. Hij ging ermee in een fanfareband. In 1952, hij was 18 jaar, bemachtigde hij een beurs waarmee hij aan het Royal Manchester College of Music kon gaan studeren: klarinet en componeren. Hij ontmoette er andere latere musici, zoals Peter Maxwell Davies en Alexander Goehr, wier modernistische composities, net als de vroege stukken van Birtwistle, vaak het label ‘Manchester School’ kregen.

In 1965 verkocht Birtwistle al zijn klarinetten. Het was een symbolisch gebaar, waarmee hij aangaf zich alleen nog te willen richten op componeren. Dat leverde in het begin weinig geld op. Pas vanaf 1973 ging het hem meer voor de wind. Hij gaf een tijdje les in de Verenigde Staten en had een jaar eerder zijn nu bekendste stuk voor een symfonieorkest voltooid: The Triumph of Time.

Het meest complexe kunstwerk ooit

Van 1975 tot 1988 werd hij muzikaal directeur van het National Theatre in Londen. Een groot deel van die tijd, ruim tien jaar, werkte hij daarnaast aan misschien wel zijn meest ambitieuze stuk: de opera The Mask of Orpheus. Hij noemde dat zelf, niet al te bescheiden, tegenover een journalist ‘misschien wel het meest complexe kunstwerk ooit’. Het ging in 1986 in première.

Het vormde zijn definitieve doorbraak. Er volgden meer opera’s, waaronder Gawain (1990) en The Minotaur (2008), vaak wel degelijk melodieus maar ook complex. Prijzen en onderscheidingen stroomden binnen, zoals de Grameyer Award (1987) en de Ernst von Siemens Muziekprijs (1995). In 1988 werd Birtwistle geridderd. Van 1994 tot 2001 was hij hoogleraar aan het Kings College in Londen.

Het bewees allemaal dat bewonderd worden niet altijd samen hoeft te gaan met alom geliefd zijn.

Sir Harrison Birtwistle werd op 15 juli 1934 geboren in Accrington en overleed op 18 april 2022 in Mere.

Trouw beschrijft het leven van onlangs overleden heel gewone of bekende mensen. Heeft u zelf een tip voor Naschrift? Mail ons via naschrift@trouw.nl.

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2022 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden