Domburg in 1910.

ProfielDomburg

Het negentiende-eeuwse Domburg: badkoetsen en glurende heren met verrekijkers

Domburg in 1910.

Domburg is een van de oudste badplaatsen van Nederland. De eerste zwemmers lieten zich in de negentiende eeuw per badkoets het water in rijden. Onder hen ook de Roemeense koningin Elisabeth zu Wied alias schrijfster en kunstenares Carmen Sylva. 

Getrokken door een paard of badknecht werd het rijtuig een eindje de zee ingereden. Intussen kon de badgast zich verkleden. Was de badkoets eenmaal ver genoeg, dan daalde de dame of heer het trapje af voor een discrete onderdompeling in het water. Geen plons, dat ging beheerst. Zwemmen kon de deftige, negentiende-eeuwse gast vaak niet, daarom ging de knecht of badman mee het water in. Er was grote angst voor verdrinking, men moest ‘te allen tijde grond onder de voeten voelen’, stond in het reglement.

Badkoetsen in de branding, circa 1890.Beeld ANP

De huur van een koets was zo’n zestig cent, inclusief badlinnen. Aanvankelijk baadde men naakt – met de opening van de koets naar zee en een extra scherm kon dat gemakkelijk. Toch werden baadsters vanaf duintoppen begluurd door heren met ver­rekijkers. Zo kwamen er badkostuums: lange jurken voor dames, wollen zwempakken voor heren. Het was ook wonderlijk. Zee en strand waren altijd het domein van vissers en jutters: wat moesten die mensen in hemelsnaam in dat water? Voor dorpsbewoners waren de eerste toeristen potsierlijke vreemdelingen. Maar zeebaden was de nieuwe gezondheidsrage, geïntroduceerd tijdens de Napo­le­ontische tijd. Natuurgeneeskunde, waaronder ook hydrotherapie (fysiotherapie in het water), kreeg vaste voet aan de grond. Artsen adviseerden gezonde zilte lucht en zeebaden tegen kwa­len, huidaandoeningen en ziektes zoals reuma. Het zoute water zou helend werken, maar ook de golfslag en schuimkoppen zouden een gunstig effect hebben op de spijsvertering en bloed­circulatie. Zelfs het drinken van zeewater werd aanbevolen - als laxeermiddel. En dan was er nog de positieve uitwerking van een verblijf aan de kust op de psyche.

De wetenschappelijke massage van dokter Mezger

In Domburg begon het met twee Middelburgse dames die in 1834 een zeebad namen. Drie jaar later verrees boven op een duin het eerste badpaviljoen met pilaren en hoge luiken. ’s Zomers verscheen elke zaterdag het Domburgsch Badnieuws met een lijst van nieuw aangekomen vreemdelingen. Die lijst werd beduidend langer toen dokter Johann Georg Mezger zijn praktijk opende. Dankzij zijn ‘gouden duimen’ en ‘wetenschappelijke massage’ was hij een internationale beroemdheid (later wordt hij gezien als de grondlegger van de moderne fysiotherapie). 

Een jonge vrouw stapt uit een badkoets.

Hij behandelde de Europese adel en zelfs keizerin Sisi van Oostenrijk, nu was de geneesheer vanwege zijn Middelburgse echtgenote neergestreken op dit puntje Walcheren. Bij fysieke on­gemakken en kwetsuren schreef hij zijn cliënten lichaamsbeweging voor en frisse lucht, in plaats van inzwachtelen en het bed houden. Over de grens promootte Mezger Dom­­burg “als gezondheidsoord in Europa dat zijns gelijken niet kent. Geen plaats aan de kusten der Noordzee, noch aan den Atlantischen Oceaan is er mede te vergelijken.” Deze ‘asschepoester onder de badplaatsen’ verdiende ‘eene prinses te zijn’.

Roemeense koningin en schrijfster

Mezger bekritiseerde wel de Domburgers die de vorstelijke cliëntèle niet altijd netjes behandelden. Zo rekenden ze voor een villa in de duinen absurd veel meer dan in Scheveningen. Eén zo’n prachtige villa werd gehuurd voor Elisabeth Zu Wied, eerste koningin van Roemenië en verre verwant van het Nederlands Koninklijk Huis.

Carmen Sylva, pseudoniem voor de Roemeense koningin Elisabeth zu Wied.

 Als verdienstelijk schrijfster van poëzie en verhalen werd ze bekend onder de schuilnaam Carmen Sylva. Ze was geliefd om haar sociale betrokkenheid en liefdadigheidswerk – ze financierde allerlei Roemeense kunstenaars. De eigenaar van deze villa was trots op zijn huurster en gaf het huis haar naam.

Villa Carmen Sylva, met withouten veranda en gele luiken, is nog altijd een begrip in Domburg. En inmiddels rijksmonument. De Mondriaanroute van de VVV richting zee komt er­- langs, met daarnaast het mooie Badpaviljoen (zeg maar het Kurhaus van Domburg). De rou­te heet naar kunstschilder Piet Mondriaan, want ook hij was destijds een bekende gast. In 1909 schilderde hij hier ‘Gezicht vanaf het duin met strand en pier’ dat tegenwoordig in het MoMA New York hangt. Het ‘Zeeuwse licht’ lonkte, maar ook voor zijn esoterische opvattingen trof hij gelijkgestemden in de kunstenaarskolonie die Domburg inmiddels ook was. En hij vond nog iets essentieels: het vlak­ke land met hier en daar een kerk of vuurtoren. Het inspireerde hem de natuur in meer horizontale en verticale lijnen te schilderen. En niet langer realistisch. Hier op Walcheren ligt de oorsprong van zijn latere, abstracte werk met de geometrische vormen, zoals het beroemde ‘Victory Boogie Woogie’.

Villa Carmen Sylva in Domburg.

Van bohémien tot welnesscentrum

Met de komst van de spoorlijn op Walcheren en even later de stoomtram naar Domburg nam het toerisme flink toe. Het waren niet langer alleen de elite en bohémiens die zich een verblijf konden permitteren. De badkoetsen bleven in gebruik tot het begin van de 20ste eeuw.

In 2014 kreeg Domburg de officiële status van ‘heilzame zeebadplaats’. Al in de Romeinse tijd schreef men er geneeskracht aan toe; uit opgravingen blijkt dat Domburg toen al thermen had. Nu is het dan officieel. En baddert iedereen vrijuit in het heilzame zeewater en zijn er allerlei wellnesscentra.

De titel is een mooi eerbetoon aan artsen als Mezger, van wie ook een bronzen standbeeld prijkt in het centrum. En aan de eerste vreemdelingen die hier met badkoets te water gingen en verwonderd werden gadegeslagen. 

Heilzaam, maar niet genezend

Domburg en Cadzand (en binnenkort Noord­wijk) mogen zich van de European Spas Association (ESPA) ‘heilzame zeebadplaats’ noemen, op basis van Duitse kuur-criteria (Nederland kent geen kuurtraditie).

‘Heilzaam’ betekent: goed voor je. Het begrip mag niet worden opgevat als ‘genezend’, erkent ESPA-bestuurslid Marlies Sobczak. Ook is Domburg niet per se heilzamer dan talloze andere kustdorpen. Wel kunnen Duitsers bij een bezoek aan een officieel erkende ‘heilzame zeebadplaats’ een beroep doen op hun zorgverzekering. Grote Nederlandse zorgverzekeraars heb­ben die vergoedingen juist geschrapt. Nationale Nederlanden vergoedt badbezoek wel bij enkele aandoeningen – maar niet in Domburg.

Lees ook:

Domburg: voorheen de bekendste badplaats van Nederland

Waar kwamen kunstenaars vroeger bij elkaar om te werken en te ontspannen? Waar aten en dronken zij? En kan dat nu nog?

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden