Déjà VuCremeren

Heidens cremeren werd lang op z’n Nederlands gedoogd

De urn met de as van Multatulu, waarschijnlijk de eerste Nederlander die werd gecremeerd.Beeld Hollandse Hoogte / Spaarnestad Photo

Voor de meeste Nederlander was cremeren zo’n honderdvijftig jaar geleden een afschrikwekkende gedachte. Ze konden zich er misschien nog wel minder bij voorstellen dan wij vandaag de dag bij het nog relatief nieuwe resomeren (het oplossen van een stoffelijk overschot), een methode waarover de Gezondheidsraad deze week positief adviseerde.

Daarom was het ook zo opmerkelijk dat een groepje welgestelde heren in 1874 in de Haagse sociëteit De Witte de Vereeniging tot invoering der Lijkenverbranding in Nederland oprichtte.

Begin 1875 telde het gezelschap al zo’n 775 leden. Van hen kwamen er 118 uit Rotterdam, meldde het dagblad De Maasbode uit die stad. Onder hen de burgemeester, alle wethouders, de gemeentesecretaris en diverse raadsleden. De Maasbode uitte in nauwelijks verholen termen zijn afkeuring: “Of de stap dezer heeren hen in achting bij de groote meerderheid der bevolking, die van Heidendom nog altijd niets wil weten, zal doen winnen, staat te bezien.”

Haarden van besmetting

De vroege voorstanders van lijkverbranding, ook wel crematisten genoemd, ging het in de meeste gevallen niet in de eerste plaats om de laatste wens van overledenen. Ze hadden vooral het welzijn van de levenden op het oog. Allerlei ziektes sloegen in de negentiende eeuw nog met grote regelmaat toe en de volle, niet altijd even netjes onderhouden begraafplaatsen werden gezien als belangrijke haarden van besmetting.

Het verbranden van stoffelijke overschotten had destijds al een lange geschiedenis. In de Beverwaard bij Rotterdam zijn crematiegraven uit de achtste eeuw voor Christus gevonden. Vanaf plusminus 2000 voor Christus werd cremeren gewoner in onze streken. Maar in 785 na Christus verbood Karel de Grote deze praktijken. Ze waren volgens hem in strijd met het geloof. Een gelovige hoorde te worden begraven. Die gedachte raakte verankerd in het hoofd van de meeste christenen.

Crematisten waren bij voorbaat verdacht. Tekenend was dat de discussie nog voor de oprichting van de Vereeniging tot invoering der Lijkenverbranding al op gang was gebracht door de Dageraad, een genootschap van vrijdenkers. Voor de gemiddelde burger golden die als goddelozen, twijfelend aan elke voorgeschreven leer.

Proefproces

De schrijver Eduard Douwes Dekker, beter bekend als Multatuli, was waarschijnlijk de eerste Nederlander die werd gecremeerd. Hij had de mogelijkheid in een van zijn ‘Ideeën’ al toegejuicht. Het brede verzet betreurde hij, al begreep hij dat dit bestond.

“Sedert eeuwen vonden de vromen in de akeligheden en de spokeryen hunner kerkhoven, de trouwste bondgenoten voor hun bygeloof”, schreef Multatuli. “Maar des te gebiedender eist het plichtsbesef van welmenenden en ontwikkelden, dat ze de vyand dat wapen uit de hand slaan, en dus op ’t invoeren – althans het op ’t fakultatief veroorloven – van crematie blijven aandringen. De zaak is van hygiënische aard, o zeker!”

Multatuli’s lichaam werd na zijn dood in 1887 verbrand in een crematorium in Gotha. Duitsland liep met landen als Italië en Frankrijk voor op Nederland wat betreft discussie en wetten.

Nederlands eerste crematorium opende in 1913 zijn deuren in het Noord-Hollandse Driehuis. Een jaar later deed het voor het eerst dienst bij de uitvaart van de huisarts C.J. Valliant, al vanaf het begin betrokken bij de Vereeniging tot invoering der Lijkverbranding. De politie maakte proces-verbaal op. Het proefproces dat volgde, liep door tot aan de Raad van State. De Wet op de Lijkbezorging schreef begraven voor, maar verbood het cremeren niet, laat staan dat er een strafmaat bestond. Vanaf dat moment werd lijkverbranding gedoogd.

Heel voorzichtig won de mogelijkheid aan populariteit en kwamen er meer crematoria, maar de kerken bleven deze uitvaartvariant afwijzen. In 1955 kwam er wel een wetswijzing die crematie legaliseerde.

Vijf jaar later, in 1960, werd een op de 25 Nederlanders gecremeerd. Inmiddels worden alweer jaren veel meer mensen gecremeerd dan begraven.

Paul van der Steen bekijkt wekelijks het nieuws door een historische bril.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden