null

EssayInstemming

Goede seks kan niet zonder een volmondig ‘ja!’

Gediscussieerd over seks, over wat kan en wat niet, wordt er genoeg. Maar het gaat steeds over grove schendingen, terwijl grenzen in alledaagse relaties veel subtieler worden overschreden, schrijft Tanny Dobbelaar.

Tanny Dobbelaar

Aan het einde van The Voice Kids betreden alle coaches en hun pupillen het podium. Ilse de Lange heeft haar hand op de schouder van een puberjongen die boven haar uitsteekt. Naast hen staat Marco Borsato met vóór zich zijn pupil. Hij wrijft het blonde meisje stevig over haar armen en fluistert iets in haar oor. Ze lacht, hij slaat zijn arm om haar borstkas waar die op tepelhoogte blijft liggen. Haar lach vergrijnst.

Ze duwt de hand van zich af, maar hij keert steeds terug naar dezelfde plek. Borsato straalt van genoegen. Het meisje kan geen kant op. Zelden zie je twee tegenstrijdige perspectieven zo helder gevangen in één shot.

Borsato is zich van geen kwaad bewust, denk ik. Zijn behoefte aan verbinding staat haaks op haar ongemak. Zeker weten doe ik dit overigens niet. Hoe weet je wat er in een ander omgaat?

Sterker nog, soms weet je amper wat je zelf voelt. Een schrijnend voorbeeld geeft de Amerikaanse essayist Mary Gaitskill. In Following the Rules beschrijft ze hoe ze als jonge twintiger seks heeft met een man die in kleur en klasse ver van haar af staat. Beiden zijn onder invloed. Als ze vraagt wat hij denkt, antwoordt hij iets als ‘Het is dat ik zo aardig ben, anders zou ik je ter plekke naaien’. Dat wil ze helemaal niet. Toch gebeurt het. Hij deed zelfs zijn best om haar op te winden, schrijft Gaitskill. Desondanks voelt ze zich verkracht.

Dit gebeurde in de jaren zeventig. Later vertelt ze overdreven versies van de ervaring. Soms verzint ze er zelfs gewelddadige details bij, alleen maar om haar gevoel van verkracht zijn te kunnen overdragen.

Er hing een scenario in de lucht dat smeekte om uitvoering

Waarom liet ze dat gebeuren? Deels uit angst – nee zeggen kon leiden tot erger – deels uit plichtsgevoel. Er hing een scenario in de lucht – jongen en meisje ’s nachts alleen in een flat – dat smeekte om uitvoering.

En waarom beschrijft ze het als een verkrachting? Gaitskill ervoer een onuitsprekelijke, vormeloze pijn. Een keurig jong wit meisje uit de middenklasse had, na een pilletje lsd, seks gehad met een jongen wiens gedrag ze niet kon plaatsen. Waar ze zelf naar verlangde, wist ze niet. Daar was ze te onervaren voor.

Een jaar later werd Gaitskill echt verkracht door een vreemde man die haar met de dood bedreigde. Deze ervaring was, hoewel vreselijk, onvergelijkbaar minder pijnlijk dan de nachtmerrie destijds in de flat. Gaitskill herstelde relatief snel. Ze schrijft: ‘Eerlijk gezegd ben ik banger geweest tijdens mijn kleutertijd op het schoolplein’.

Hoe is het mogelijk? Haar verklaring: de pijnlijke helderheid van de brute verkrachting kon ze beter verdragen dan de duistere, tegenstrijdige gevoelens over seks met een jongen tegen wie ze geen nee had gezegd.

Hoewel de details zeer specifiek, misschien gedateerd en best Amerikaans zijn, klinken Gaitskills belevenissen niet uitzonderlijk. Ik herken het stramien uit anekdotes van andere vrouwen: ik was jong, ik wilde het niet, toch had ik seks, ik liet het gebeuren, maar het was niet oké.

Tanny Dobbelaar (1965) studeerde filosofie in Utrecht en promoveerde in de letteren in Groningen. Ze publiceert recensies en essays, onder meer in Trouw. Ook begeleidt ze (non-fictie)schrijvers.

Het huidige Nederlands strafrecht zal dit soort belevenissen beslist niet veroordelen als seksueel misdrijf. Een rechter veroordeelt alleen seks met geweld of dreiging met geweld. In 2020 diende er een strafzaak tegen een rijinstructeur. Tijdens meerdere rijlessen had hij een leerling naar een afgelegen plek laten rijden, waar hij haar vagina en borsten betastte. Tegen haar zin, hoewel de vrouw zich door haar geestelijke beperking misschien niet zo goed kon uiten.

De rechter sprak de man vrij, omdat dwang door geweld of dreiging met geweld niet was bewezen. Ook dwang door, zoals de wet dat noemt ‘een andere feitelijke omstandigheid’ was niet aanwijsbaar. De ongelijkwaardige verhouding tussen instructeur en leerling telde niet als dwang, net zomin als het feit dat zij een beperking had, of, heel prozaïsch, klem zat achter het stuur.

Dat kan veranderen met de nieuwe wet Seksuele Misdrijven, die nu nog Misdrijven tegen de zeden heet. Het nieuwe artikel 242 stelt seks strafbaar als de dader redelijkerwijs kon vermoeden dat hij (meestal hij) seks bedreef met iemand (m/v/x) die daar niet mee had ingestemd. Ofwel: voor seks is een volmondig ‘ja’ nodig. ‘Geen nee’ is onvoldoende.

Op basis van dit artikel 242, dat naar verwachting in 2024 van kracht wordt, was de rijinstructeur wel veroordeeld. Dat klinkt rechtvaardig. Toch zijn er bezwaren.

Een vragenlijst voordat je het bed in duikt

Hoe zit het met de bewijslast, als er geen sporen van geweld zijn? Ook kan de wet leiden tot rechtsonzekerheid: kan nu iedereen die slechte seks heeft ervaren haar partner aangeven? En hilarisch is het idee dat je een vragenlijst moet afwerken voordat je het bed in duikt. Critici mopperen: waar blijft de spontaniteit? De politie voorziet dat de nieuwe wet jaarlijks tot zo’n 550 extra aangiftes leidt, terwijl nu al 95 procent van de aangiftes niet voor de rechter komt, vanwege gebrek aan bewijs en gebrek aan capaciteit bij politie en Justitie.

Twee totaal verschillende perspectieven op één situatie leiden tot complexe rechtszaken, stelt strafrechtadvocaat Wikke Monster in NRC. Ze betwijfelt of het strafrecht veel kan uitrichten tegen seksueel grensoverschrijdend gedrag. ‘In mijn praktijk kom ik ze met regelmaat tegen: mannen die zich van geen kwaad bewust waren, die dachten dat het flirten oké was, dat het een onschuldig spelletje was, dat de ander deze aandacht juist wilde. Verbijsterd vertellen ze hun verhalen in mijn kantoor.’

Filosoof Kate Manne zou deze reactie himpathy noemen. Mannen krijgen meer aandacht en sympathie dan vrouwen, zelfs als ze dader zijn. Toch geloof ik Wikke Monster. Wie boven op een berg staat, ziet niet hoe hoog hij uittorent boven de grond. Je hebt veel zelfinzicht nodig om de macht van je eigen vinkjes te begrijpen, om te snappen hoe hiërarchie of leeftijdsverschil tot ongelijkwaardigheid leidt, hoe grensoverschrijdend je gedrag kan zijn.

Dat inzicht ontbreekt nogal eens. De helft van de heteromannen die een dickpic versturen, gelooft dat die opwindend is voor een vrouw, aldus recent onderzoek. Zouden de verzenders dat ooit eens navragen?

‘Geen nee’ is geen ‘ja’

Het vernieuwde artikel 242 stelt een nieuwe norm. ‘Geen nee’ is geen ‘ja’. Als de verhoudingen ongelijkwaardig zijn, kán er van instemming uit vrije wil geen sprake zijn. Die norm lijkt me belangrijker dan alle praktische bezwaren.

Het is wel wennen. Vergelijk het met de wetswijziging in 1991, toen verkrachting binnen het huwelijk strafbaar werd gesteld. Destijds schreef een advocaat een opinie-artikel met als titel ‘Wie wil een leger politiemannen in de slaapkamer?’ Hij stelde: die enkele getrouwde, maar verkrachte vrouw weegt niet op tegen de rechtsonzekerheid en gebrek aan privacy voor mannen als gevolg van deze nieuwe wet.

Nu, dertig jaar later, is het gelukkig ondenkbaar dat een huwelijk je vrijspreekt van het verkrachten van je partner.

De nieuwe wet laat genoeg vragen over. Wat is precies instemming uit vrije wil? Waar ligt de grens voor grensoverschrijdend gedrag? Kenmerkend voor vrijwillige, goede seks is misschien wel dat die per definitie grensoverschrijdend is, of liever: grensverleggend. Je komt buiten het domein van de rede, van je individualiteit, van de grenzen van je lichaam. Je geeft je over aan genot.

Een jonge vrouw aan een halsband

Als brave hetero-twintiger woonde ik eens een debatavond over seks en gender bij. Er zat een vrouw op het podium met naast haar, op handen en voeten, een jonge vrouw aan een halsband. ‘Ik heb haar vanmiddag gezegd dat ze met me mee moest komen’, zei de vrouw die – in mijn herinnering – de andere vrouw aan een hondenlijn hield. ‘Ik weet dat ze hier enorm van baalt. En ik weet ook dat ze dit zeer opwindend vindt.’

We waren als publiek kennelijk getuige van een erotisch spel dat ver buiten mijn comfortzone lag, maar dat, als ik de spreekster moest geloven, met toestemming van de onderdanige vrouw plaatsvond. Op het podium was ze willoos, maar op meta-niveau had ze ingestemd met haar willoosheid.

Als dat klopt, dan laat deze scène zien wat instemming betekent. Deze twee vrouwen hebben afgesproken dat ze stoppen met hun spel zodra één van de twee dat wil. Het ‘ja’ bij instemming heeft dus ook nog iets anders nodig: de mogelijkheid om op elk moment straffeloos nee te kunnen zeggen. Instemming is een afspraak tussen twee partijen.

Nu heeft het woord ‘afspraak’ last van begripsverwarring. Wat we afspraak noemen is vaak een commando of een dienstmededeling. Zie de vader die zijn weerspannige kind zoetsappig vraagt: ‘Wat hadden we afgesproken?’ Dat kind moet voldoen aan een bevel. De vrije wil is ver te zoeken.

Als je bevriest van angst, dan heb je geen vrije wil

Wat is dat dan, instemming uit vrije wil? In Mijn intenties & ik geeft filosoof Lieke Asma een voorbeeld: als je een beer tegenkomt en je bevriest van angst, dan heb je geen vrije wil. Die heb je wel als je stilstaat voor een beer, omdat je wéét dat je zo de grootste kans op overleven hebt. Later kun je uitleggen waarom je stilstond, vooropgesteld dat je de ontmoeting hebt overleefd.

Iemand handelt uit vrije wil als ze redenen kan geven waarom ze deed wat ze deed, aldus Asma. Sterker nog: hoe beter die redenen gegrond zijn in praktische kennis, hoe meer er sprake is van vrije wil en hoe meer zelfbepaling.

Een mens met praktische kennis van wat haar opwindt, weet wat ze concreet kan vragen. Wie vrijwillig stilstaat, wie zich als een hond laat behandelen omdat ze dat opwindend vindt, wie enthousiast een piemelfoto beantwoordt met een intiem zelfportret, die gedraagt zich vrij. Wie handelt uit angst, is onvrij.

Iets dergelijks constateert Gaitskill. Terugkijkend heeft ze medelijden met haar jongere zelf die nog zo slecht kon weten wat ze voelde en waar ze behoefte aan had. Ze betreurt het dat ze de jongen en zichzelf niet met meer respect kon behandelen.

Volgens filosoof Amia Srinivasin is het seksleven van vooral jonge mannen en vrouwen nogal beperkt. Ze leven in een mentale gevangenis vol plichtsbesef, gevoed door opvattingen over hoe seks behoort te zijn. Porno is hun voornaamste bron van informatie en inspiratie. Ze constateert: heteromannen die opgewonden zijn gedragen zich alsof ze recht op seks hebben. Vrouwen denken dat ze verantwoordelijk zijn voor die opwinding en dat ze dus moeten ‘leveren’.

Wie A zegt, hoeft nooit B te zeggen

Dat leidt tot ellendige situaties. Zijn die te voorkomen? Ja. De sm-scene toont dat instemming voorwaarden kent: de vrouw met de hondenband heeft controle omdat ze de scene elk moment kan afbreken.

Wie A zegt, hoeft nooit B te zeggen. Dat vereist dat de vragensteller begrijpt dat een vraag geen eis is, dat instemming niet leidt tot de afwikkeling van een scenario, maar dat op elke poging tot verleiding zowel instemming als afwijzing kan volgen. De instemming moet dus voldoende kwaliteit hebben. Een straffeloos ‘nee’ moet mogelijk zijn, op elk moment.

Dit klinkt idealistisch in een maatschappij waarin zoveel vrouwen lijden onder seksueel geweld en onderdrukking, maar zonder verbeelding van een beter leven kunnen we niet. Hoe avontuurlijk is het om een vraag te stellen waarop met vuur en enthousiasme geantwoord kan worden – of niet?

Reacties (max. 150 woorden) zijn welkom via tijdgeestreacties@trouw.nl. Graag naam en woonplaats vermelden.

Lees ook:

Pas als het sekscontract getekend is, mogen de Zweden vrijen

Vanaf morgen mogen Zweden alleen maar seks hebben als de ander ja zegt. Een app speelt alvast in op deze ‘Goedkeuringswet’.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2022 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden