Samengesteld gezin

Geen zin in het stiefgezin? 8 tips voor pubers - en hun stiefouders

Beeld Chris Marmier

Een scheiding is voor alle kinderen moeilijk, maar om in je puberteit opgescheept te raken met de nieuwe liefdes van je ouders én hun kinderen is extra lastig. Hoe kijken zij als twintigers terug op dat samengestelde gezin van toen? En zijn er goeie wenken voor pubers en ouders om het gedoe te beperken?

Ik was 14 toen de nieuwe vriend van mijn moeder met zijn twee kinderen en katten bij ons introk. Er veranderde veel. De chill-kamer die ik na de scheiding kreeg moest rap leeg, om ruimte te maken voor mijn stiefzusje. De badkamer deelden we opeens met zijn zessen. De katten maakten mij zo allergisch dat ik niet meer in de woonkamer kon zitten – maar ze mochten écht niet weg. Douchen met de deur open leerde ik snel af: ik schrok me dood als er zomaar iemand per ongeluk binnenliep. Het was voor iedereen heel erg wennen.

Het leven van een puber gaat al niet over rozen, laat staan dat je er dan nog een hoop gedoe van je ouders bij kunt hebben. Ik woon nu drie jaar op mezelf, en heb inmiddels geen moeite meer met de situatie van toen bij mijn moeder. Als puber vond ik het minder makkelijk. Gelukkig kon ik er altijd goed met mijn vriendinnen over praten, huilen en ook lachen. Veel van hen zaten namelijk in hetzelfde schuitje als ik.

Niet uitzonderlijk

Het leek in mijn puberjaren wel alsof iedereen gescheiden ouders had én te maken kreeg met een stiefvader of -moeder en stiefbroertjes en -zusjes. Stiefgezinnen zijn niet uitzonderlijk bevestigen cijfers van het CBS: in Nederland leeft bijna 1 op de 10 kinderen in een samengesteld gezin. In mijn omgeving was dat percentage duidelijk hoger.

Ik vraag me af hoe mijn leeftijdgenoten, ook inmiddels twintigers, op deze periode terugkijken. Zijn ze milder geworden? Een van mijn beste vriendinnen vertelt dat ze vroeger eerst altijd even door het raam gluurde als ze thuiskwam, om te checken of haar stiefvader thuis was. Zo ja; dan fietste ze toch maar naar haar vaders huis. Niet omdat haar stiefvader nou zo’n rotvent was, maar gewoon omdat zijn aanwezigheid haar al kon irriteren. Zelfs zijn manier van ademen gaf haar kippenvel.

Mijn buurjongen had het gevoel dat zijn stiefmoeder haar eigen kinderen altijd voortrok. Hij moest vaak afwassen, in tegenstelling tot haar eigen kinderen. Het liep vaak uit op hevige ruzies tussen hem en zijn stiefmoeder. Zijn vader koos altijd de kant van zijn vrouw, waardoor mijn buurjongen zich vaak eenzaam voelde. “Het heeft daardoor nooit meer helemaal als mijn thuis gevoeld”, vertelt hij.

Lege pan

Ook heb ik een klasgenoot die op zijn 17de al het huis uitging, omdat hij gek werd van de regels van zijn stiefmoeder. ’s Avonds mochten er geen vrienden meer over de vloer komen, want ze wilde vroeg slapen. Hij moest op tijd thuiskomen voor het avondeten, anders moest hij zelf voor zijn eten zorgen: voorheen bewaarde zijn vader gewoon wat voor hem in de pan.

Louise, nu 20, vertelt over de scheiding van haar ouders toen zij tien jaar was. “Het was voor mij een grote verrassing. Ik was ervan overtuigd dat mijn ouders voor altijd samen zouden blijven. Ik was zo verdrietig en ik huilde veel.” Hoewel Louise het eerst amper kon geloven wende het redelijk snel. “Ik paste me al vlot aan. Het was ook wel leuk soms; als ik naar mijn vader ging, deden we allemaal leuke dingen en aten we lekkere dingen. Mijn vader maakte er echt een feestje van als ik bij hem was.”

Beeld Chris Marmier

Tot haar vader een jaar na de scheiding een relatie kreeg met een vrouw uit Engeland. Ze werd zwanger, kwam naar Nederland en trok bij hen in. Met haar komst veranderde alles resoluut. “Zijn nieuwe vrouw had andere regels, normen en waarden, en ze verwachtte dat ik daar naar luisterde. Elke avond moest ik bijvoorbeeld ‘thank you for dinner’ zeggen, en ik mocht ’s middags niet meer in bed liggen van haar. Het waren kleine dingen, maar ze eindigden toch in enorme ruzies. Uiteindelijk vonden mijn vader en zijn vrouw het beter als ik definitief bij mijn moeder ging wonen.” >>

Onzeker

De band tussen Louise en haar vader verslechterde, op het laatst had ze zelfs geen contact meer met hem. “Als kind denk je dat je altijd op nummer één staat bij je ouders. Ik voelde dat niet meer. Hij had mij verraden en aan de kant gezet. Ik was zo boos op mijn vader dat ik hem niet eens meer papa noemde. Soms gaf ik mezelf de schuld. Ik had misschien wel wat fout gedaan. Misschien was ik wel een ruziezoeker en een lastig kind. Hierdoor werd ik erg onzeker.”

Ouders hopen dat ze na de verdrietige scheiding weer ‘one happy family’ kunnen worden, maar vergissen zich hier helaas vaak in, weet ontwikkelingspsycholoog Steven Pont. Hij begeleidt kinderen in lastige gezinssituaties, en ook Louises situatie is hem niet vreemd. “Waar stiefouders vaak de mist ingaan, is dat zij al snel de nieuwe vader- of moederrol aannemen. Een positie die zij natuurlijk nog lang niet hebben. Er is geen biologisch verband tussen stiefouder en kind, dus moeten zij eerst aan hun relatie werken. Veel tijd doorbrengen, investeren in het contact, loyaliteit opbouwen. Zo kan de stiefouder uiteindelijk een positie innemen, en dus dingen van het kind vragen.”

Een gezin kun je zien als een lopende weg, zegt Pont. “Als daar een stiefouder bij wil komen, moet hij of zij eerst invoegen via een invoegstrook. Maar dat doe je niet zomaar, eerst kijk je waar er ruimte is. Dit kan een jaar duren, maar soms wel tien. Te snel invoegen zorgt in ieder geval voor een botsing. Spanning thuis zorgt ervoor dat iedereen op zijn tenen gaat lopen, dat houdt niemand lang vol.”

Cijfers

Precieze cijfers over het aantal samengestelde gezinnen dat het niet redt, zijn er niet. Pont schat dat zo’n vijftig procent weer uit elkaar valt. De oorzaak ligt toch vaak bij de spanningen thuis. Gelukkig zijn er manieren om hiermee om te gaan. Volgens Pont is het belangrijk dat ouders zich realiseren dat zij honderd procent verantwoordelijk zijn voor de integratie van de stiefouder, en dat zij niets op het kind af kunnen schuiven. Kinderen hebben nooit om de situatie gevraagd, en zullen het hoe dan ook moeilijk vinden.

“Als stiefouder is het goed om je bescheiden op te stellen naar het kind en door te hebben wat jouw komst allemaal verandert aan het leven van het kind. Dit kun je laten zien door op een normale manier te praten over de nieuwe woonsituatie. Je zou kunnen zeggen: ‘Het moet toch heel raar voor je zijn dat ik er nu continu ben.’ Dan voelt het kind zich meer begrepen, en krijgt hij of zij erkenning. Zo bekijk je de situatie van een afstandje.”

Het kan ook de andere kant opgaan; dat stiefouders zich onderdanig opstellen ten opzichte van het kind. Dat is ook geen goede oplossing. “Met omkopen bouw je nog geen vertrouwensband op met het kind”, vertelt Pont.

Beeld Chris Marmier

Bij Louise liep het zo uit de hand dat ze van haar vader maar voorgoed bij haar moeder moest gaan wonen. Pont ziet dit vaker gebeuren. “Verliefde ouders willen hun nieuwe partner niet kwijt, en hierdoor bewegen ze soms te veel met de partner mee. In Louises geval is het zo ver gegaan dat ze een negatiever zelfbeeld kreeg. Zij deed opstandig door de situatie waarin ze zat. Ze wás niet opstandig. Maar als ouders keer op keer zeggen dat je lastig bent, ga je dat geloven. Dan denk je dat dat je identiteit is. In wezen is dat niet waar, je doet misschien zo door de positie waarin je wordt gezet, maar je bent het niet.”

Dwarsliggen

Ook uit onderzoek van het Nederlands Jeugd Instituut komt naar voren dat kinderen in een stiefgezin veel op zichzelf betrekken, en overgevoelig zijn. Het dwarsliggen van kinderen moet niet persoonlijk worden opgevat, maar als uiting van de moeite die zij met de nieuwe situatie hebben. Volgens Pont krijgt elk kind een klap mee van het leven in een samengesteld gezin, en dit zie je terug. Zo hebben deze kinderen een grotere kans op schooluitval, crimineel gedrag en drugs- en drankgebruik.

Nu Louise zelf relaties heeft gehad, kan ze haar vader wel beter begrijpen. Liefde maakt blind, weet ze. Het contact tussen hen gaat beter sinds hij niet meer samen is met de vrouw uit Engeland. Of zijzelf ooit in een samengesteld gezin zou gaan wonen? “Als ik opnieuw verliefd word, zou ik dat wel doen. Iedereen wil gelukkig zijn. Maar ik zou altijd mijn eigen kind op nummer een zetten. Ik zou veel met mijn kind overleggen, gesprekken voeren over de situatie en rekening houden met de wensen van mijn kind.”

Ik heb me ook wel eens afgevraagd of ik zelf niet wat makkelijker had kunnen zijn in de situatie bij mijn moeder. Uit protest deed ik soms brutaler dan nodig. Maar zoals Pont mij op het hart drukt: kinderen hebben nooit schuld aan spanningen in een samengesteld gezin. Zij hebben er niet om gevraagd. “Ouders zijn de volwassenen, en dus de verantwoordelijken.” 

Tips van Steven Pont voor (aanstaande) stiefouders

1. Snap de ingewikkelde positie van het kind dat plots samenwoont met een vreemde; dat is net zo vreemd als wanneer jij moet samenwonen met een willekeurig persoon, waar je ook nog naar moet luisteren.

2. Bespreek (gevoelige) dingen op momenten dat ze niet spelen. Dus niet naar aanleiding van een conflict, maar als gespreksonderwerp.

3. Begrijp dat er eerst vertrouwen moet worden opgebouwd, voordat je dingen van het kind kunt vragen.

4. Begrijp dat jij de volwassene en dus de verantwoordelijke bent.

5. Gun het tijd.

Tips aan tieners die kampen met spanningen in een samengesteld gezin

1. Probeer erover te praten, ook

als er geen aanleiding is.

2. Communiceer vanuit jezelf: “He,

ik merkte dat ik langer op school bleef hangen omdat ik de sfeer thuis niet fijn vind.”

3. Vraag na hoe de ander het vindt: wat vind jij, wat vind ik, en waar kunnen we opschuiven?

Lees ook

Waarom negeert mijn 14-jarige stiefzoon mij?

De  opvoedvraag: een 14-jarige jongen zegt nauwelijks nog iets tegen zijn stiefmoeder. Gewoon pubergedrag of is er meer aan de hand?

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden