Klein VerslagWim Boevink

Foto’s van Ivan Demjanjuk in Sobibor, ik wist niet wat ik las

Het wachten is op de foto’s. De vondst werd afgelopen weekend gemeld in Duitse media: foto’s van Ivan Demjanjuk in Sobibor. Ik wist niet wat ik las. Na al die jaren, na al die ontkenningen, na al dat zwijgen.

De naam van Ulrich Busch schoot weer door mijn hoofd, Demjanjuks stugge verdediger in het proces in München. Hoe zou hij, die altijd heeft volgehouden dat zijn cliënt nooit een kampbewaker in Sobibor kon zijn geweest en dat het enige bewijs dat hem met dat vernietigingskamp verbond een vervalste identiteitskaart was, op dit nieuws reageren?

Ik kon het eigenlijk wel voorspellen. Hij zou zeggen dat de foto’s vervalsingen waren of hij zou zeggen dat de identificatie van de man op de foto’s niet deugde, omdat de onderzoekers vooringenomen waren.

Of misschien zou hij vooralsnog helemaal niets over de foto’s zeggen zolang ze nog niet publiek zijn gemaakt – dat gebeurt pas op 28 januari in Berlijn – maar zou hij alvast het publiciteitsoffensief hekelen dat aan de presentatie vooraf gaat en vaststellen dat voor zijn cliënt aan de trial by media maar geen einde komt.

De straf die hij nooit heeft ondergaan

Hij zou bijna vergeten dat Ivan Demjanjuk, die zich na zijn emigratie naar de Verenigde Staten John noemde, niet meer leeft. Demjanjuk stierf, 91 jaar oud, in 2012 in een Beiers verzorgingshuis, bijna een jaar na zijn veroordeling tot vijf jaar gevangenisstraf, een straf die hij hangende een hoger beroep nooit heeft ondergaan.

Maar die foto’s.

Ik kan niet ontkennen bij het nieuws erover een hevige beroering te hebben gevoeld. Tijdens zijn achttien maanden durende proces in München had Demjanjuk alleen maar gelegen, gekreund en gezwegen. Meer dan negentig zittingsdagen lang kon men naar hem staren, naar die grote gestalte met zijn lichtblauwe pet en zijn donkere zonnebril.

Toen ik een paar weken geleden via Netflix keek naar de documentaire die over hem is gemaakt, hoorde ik voor het eerst zijn stem, zag zijn lach. De documentaire handelt vooral over dat andere grote en tumultueuze proces dat tegen hem werd gevoerd, het proces in Jeruzalem, waar hij terechtstond als Ivan de Verschrikkelijke, de wrede kampbeul van Treblinka.

En nee, Ivan Demjanjuk was niet Ivan de Verschrikkelijke.

Geronselde hulpkrachten

Wat weten we van de foto’s? Volgens de berichten stammen ze uit de nalatenschap van Johann Niemann, plaatsvervangend SS-kampcommandant van Sobibor en belast met het toezicht op de kampbewakers, de zogenaamde Trawniki, geronselde hulpkrachten geselecteerd uit krijgsgevangen gemaakte Sovjetsoldaten. Soldaten als Demjanjuk, de Oekraïner.

Niemann zelf werd in 1943 gedood bij de gevangenisopstand. Maar bij diens kleinzoon werden nu door een amateur-historicus enkele honderden foto’s aangetroffen die tezamen een ongekend belangrijk document vormen van de Jodenvernietiging in de kampen. Op twee van die foto’s is dus waarschijnlijk – de onderzoekers houden een slag om de arm – Demjanjuk te zien.

Maar veel belangrijker nog is het uit die foto’s opdoemen van dat door de nazi’s weggevaagde kamp Sobibor, waarvan alle sporen hadden moeten verdwijnen. 

Met het oog van een antropoloog en de pen van een dichter doet Wim Boevink dagelijks verslag over de grote en kleine wereld om hem heen. Abonneer je op zijn column in onze mobiele app en lees hem als eerste.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden