FietsenWaterlinie

Fortentocht: in vijf dagen op de fiets van Abcoude naar Gorinchem

Beeld Jessica de Korte

De nieuwe Water­linie Fietsroute kronkelt langs ­forten, betonnen schuilplaatsen, ­kazematten en militaire sluizen, samen het grootste rijksmonument van Nederland.

Bruine nestkastjes hangen aan metershoge esdoorns, door klimop ingepakt. De vogels lijken een wedstrijd te houden om wie er het mooist en luidst kan zingen. Hun melodieën – het ­­fu-ied van de vink, de orgelende merel en het goudhaantje met zijn sie-sie-sieu – gaan op in een kluwen klanken. Oververhitte vleermuizen kunnen de oude geschutremise binnen door een deurgleuf, net een brievenbus.

“De bedoeling is dat vleermuizen hier straks gaan overnachten”, vertelt Lieuwe Veerman, voorzitter van de stichting Uiteraard Uitermeer. Die stichting is hij met een groep roeivrienden begonnen, om het ­terrein van Fort Uitermeer aantrekkelijker te maken voor de ecotoerist. “Bij nieuwe aanplant letten we erop dat die bijvriendelijk is.”

Fort de Batterijen, in de gemeente Nieuwegein.Beeld Jessica de Korte

Fort Uitermeer ligt aan de Vecht vlakbij het Naardermeer en maakt deel uit van de Nieuwe Hollandse Waterlinie. Met zijn forten en militaire sluizen is dit het grootste rijksmonument van Nederland. Het staat bovendien op de nominatie voor de Werelderfgoed-lijst. Het Unesco-comité zou dit jaar daarover besluiten, maar dat is door de coronacrisis uitgesteld.

Vier forten in de eerste tien kilometer

De 242 kilometer lange tocht begint ’s ochtends in Abcoude. De Waterlinie Fietsroute voert van daaruit in vijf dagen naar Gorinchem. Vier forten staan er inmiddels op de teller, met alleen al de eerste tien kilometer Fort bij Abcoude,- deels in gebruik als clubhuis van een hengelsportvereniging -, Fort Nigtevecht en de overwoekerde ruïne Fort Hinderdam, allemaal omgevormd tot plukjes natuur.

De stenen memoreren de soldaten die vanuit de verdedigingswerken het rijke westen beschermden. De Nieuwe Hollandse Waterlinie was in gebruik van 1815 tot 1940 en bestond vooral uit brede stroken land die bij dreiging van buitenaf onder water gezet konden worden. Zo’n veertig centimeter: te diep voor man en paard, onbegaanbaar voor schepen.

Fort bij Abcoude.Beeld Jessica de Korte

De forten liggen verscholen in het landschap. Het is verrassend op hoeveel plekken een stukje historische verdedigings- en ingenieurskunst staat. Soms is tijdens de tocht op de kaart weer de vorm van een fort te zien, rond, vijfhoekig of ster­vormig, maar ter plekke enkel groen. Of een gesloten hek waar je het liefst overheen zou willen klimmen. Op andere plekken is er – naast de forten waar Natuurmonumenten en Staatsbosbeheer zich om bekommeren – ­allerlei bedrijvigheid: restaurants, B&B’s, campings, galeries, allemaal op de mooiste plekken. Neem Fort Everdingen. Dat ligt ingeklemd tussen de brede, s­toere Lek en rommelige weilanden. In de koele ruimtes liggen blauwkaas en bier te rijpen. “Het water dat hier nog op oude manier wordt gefilterd, willen we in het brouwproces gebruiken”,  vertelt Marco Lauret van bierbrouwerij Duits & Lauret, als hij een korte rondleiding geeft. Het regenwater zakt door een dikke laag grond op het dak en komt via druipkokers terecht in een ondergronds waterbassin.

Kauwen en kraaien nestelen in de geschutpoorten van het torenfort. “Oppassen dat je er niet door eentje wordt aangevallen, ze kunnen wat beschermend zijn”, zegt Lauret lachend, terwijl hij waarschuwend wijst op de drempels en gaten in de vloer, die bezaaid is met uilenballen.

Meer dan 200 miljoen euro geïnvesteerd

Sinds 2010 is door private en publieke partijen flink geïnvesteerd in de Nieuwe Hollandse Waterlinie, met zijn vijfenveertig forten, militaire sluizen, ­betonnen schuilplaatsen en kazematten: meer dan 200 miljoen euro. Ondernemers konden een fort vaak voor een symbolisch bedrag kopen. Nadat de linie in verval was geraakt, kwam er sinds eind jaren tachtig steeds wat meer aandacht voor.

Fort Uitermeer.Beeld Jessica de Korte

De nieuwe Waterlinie ­Fietsroute voert langs de rivieren, kanalen en vaarten die een rol speelden in de verdediging. Boeren plantten op de kades hun boomgaarden of laten er schapen grazen. Futen duiken speels het water in, bij een sloot staat een purperreiger – donkerder en slanker dan zijn bekendere blauwe broer. Recreanten ­varen in roeibootjes voorbij, ­achterover geleund, met meer aandacht voor de omgeving dan het roeien.

Op de Diefdijk net onder Everdingen rusten buizerds uit op de betonnen schuilplaatsen, die verspreid in de weilanden ­liggen. Hazen snellen door het gras, een torenvalk blijft op ­dezelfde plek boven het gras hangen. De vleugels bewegen vluchtig op en neer, als een handwaaier die op hete ­dagen voor verkoeling zorgt.

De route doet soms vergeten dat de stad dichtbij ligt. Zo’n veertig fietskilometer vóór Everdingen voelt het echter alsof de idylle ruw wordt verstoord door de grauwe en sombere flats van de Utrechtse wijk Overvecht.

Maar het fietspad slingert snel weer het groen in, langs ­forten die ook nu weer eigenaardige namen hebben: De Gagel, ­Ruigenhoek en Blauwkapel. Wat in de negentiende eeuw voor ­militaire doeleinden is gebouwd, zorgt nu voor behoud van een strook, maar liefst vijfentachtig kilometer lang, van een schitterende ongereptheid.

De Waterlinie Fietsroute loopt via knooppunten en is 242 kilometer lang. Je kunt er ook een rondje (373 kilometer) van maken, langs delen van de Oude Hollandse Waterlinie: waterliniefietsroute.nl

Werk aan de Waalse Wetering

Je rijdt er snel aan voorbij, maar een fijne picknickplek is het vrij toegankelijke Werk aan de Waalse Wetering, beheerd door Staatsbosbeheer (Lange Uitweg 42A, Tull en’t Waal). Vijf minuten fietsen verderop: Fort Werk aan de Korte Uitweg, met horeca en camping.

Lange Uitweg 42A, Tull en ’t Waal
fortwku.nl

Fort Maarsseveen

Een broedplaats voor kunst en cultuur. “Je hebt af en toe last van elkaar”, zegt fortwachter Marcel Blekendaal. “Maar ik hoop dat daar tegenover staat dat je door elkaar geïnspireerd wordt.” Met goede koffie en tapas.

Herenweg 3, Maarssen,
fortmaarsseveen.nl

Fort Bakkerskil

In een sfeervolle B&B kun je slapen in de oude remise, ­officierskamer, kruitkamer of ziekenboeg. Tijdens een wandeling langs de kreek tref je met een beetje geluk bevers.

Kildijk 143, Nieuwendijk
fortbakkerskil.nl

Lees ook:

Het doolhof in het Drielandenpunt kennen we nu wel, een wandeling door het nabijgelegen bos

Het Drielandenpunt trekt een hoop bezoekers, maar die blijven weg van het bos, ooit geliefd bij smokkelaars.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden