Tien GebodenErwin Olaf

Erwin Olaf: ‘Het zou mooi zijn als het progressieve westen zichzelf wat minder zou haten’

Erwin Olaf: ‘Wat je op mijn foto’s ziet, is de verbeelding van alles wat ik op een of andere manier heb aangevoeld of meegemaakt’. Beeld Mark Kohn
Erwin Olaf: ‘Wat je op mijn foto’s ziet, is de verbeelding van alles wat ik op een of andere manier heb aangevoeld of meegemaakt’.Beeld Mark Kohn

Erwin Olaf (Hilversum, 1959) is fotograaf. Van 10 april tot 23 mei is zijn nieuwe werk Im Wald te zien in Galerie Ron Mandos te Amsterdam. In mei opent hij in de Kunsthalle München de overzichtstentoonstelling Unheimlich Schön. Onder dezelfde titel verschijnt in april een omvangrijke catalogus bij uitgever Hatje Cantz.

I Gij zult geen andere goden voor mijn aangezicht hebben

“De witte man is God. Hij staat in de pikorde helemaal bovenaan. Zo lang hij heteroseksueel is tenminste. Als homo sta je nét een treetje hoger dan de pedoseksuelen en beland je in concentratiekampen of gevangenissen, word je gemarteld of van een hoog gebouw gesmeten. Met dank aan alle grote wereldreligies, inclusief het christendom waar homoseksualiteit zogenaamd wordt ‘geaccepteerd’. Nou fuck you, ik hoef helemaal niet geaccepteerd te worden. Ik ben wie ik ben en ik probeer, op mijn eigen manier, een goed mens te zijn. Dit is altijd mijn insteek geweest: anderen zo min mogelijk kwaad doen, een bescheiden plek innemen, maar tegelijkertijd tot het gaatje gaan. Het leven vullen tot de rand.”

II Gij zult u geen gesneden beeld maken noch enige gestalte van wat boven in de hemel, noch van wat beneden op de aarde, noch van wat in de wateren onder de aarde is

“Wat je op mijn foto’s ziet, is de verbeelding van alles wat ik al op een of andere manier heb aangevoeld of meegemaakt. Zo gaat Chessmen uit 1988 over mijn eigen agressie, het gevecht in mezelf, toon ik met de zelfportretten Tamed & Anger mijn woede en verbijstering over de aanslagen op het Franse satirische weekblad Charlie Hebdo in 2015 en wil ik in mijn nieuwe expositie Im Wald de hoogmoed van de mens in beeld brengen: hoe we maar doorgaan met het exploiteren van de natuur zonder te willen inzien dat onze kans op overleving almaar kleiner wordt.”

III Gij zult de naam van de Here, uw God, niet ijdel gebruiken

“Weet je wát blasfemisch is? Allahu akbar schreeuwend een nachtclub in Orlando binnenstormen om daar negenenveertig mensen overhoop te schieten! Ik heb een paar dagen na die gruwelijke aanslag op 12 juni 2016 een rouwadvertentie in de Volkskrant en de NRC geplaatst voor de slachtoffers: ‘In naam van een god, vermoord en afgeslacht vanwege hun voorkeur in de liefde en seksualiteit.’ Later schreef iemand in een opiniestuk dat ik religie er ten onrechte bij had gehaald. O ja? Wat denk je dan dat een moslimextremist roept als hij met voorbedachten rade dood en verderf gaat zaaien in een homobar?”

IV Gedenk de sabbatdag, dat gij die heiligt, zes dagen zult gij arbeiden en al uw werk doen; maar de zevende dag is de sabbat van de Here uw God, dan zult gij geen werk doen

“Toen in het AMC werd vastgesteld dat ik aan longemfyseem lijd, kreeg ik te horen dat ik niet ouder dan zestig zou worden, maar dokter Stolk van het Leids Universitair Medisch Centrum zei later: ‘Nou meneer, daar kan wel tien jaar bovenop.’ Misschien moet ik nóg een keer van ziekenhuis wisselen zodat ik alsnog de tachtig ga halen. Het gaat natuurlijk achteruit, dat is niet anders. Ik ben van Truus de Mier veranderd in Stoffel de Schildpad, maar ik vind het helemaal niet zo erg om het een beetje rustiger aan te doen. Ik voel nog steeds de drive, maar ik hoef niet meer van het ene naar het andere project te vliegen of nachtenlang door te halen. Het mateloze is er af. En dat is heerlijk.”

V Eer uw vader en uw moeder

“Ik was een moederskindje. Tussen mijn vader en mij was iets meer afstand. We kregen een flinke ruzie toen ik net het huis uit was. Op een dag stond ik samen met een vriendin bij hem in de kantoormeubelzaak op de Oude Gracht in Utrecht. Zij was een opvallende verschijning – daarom mijn vriendin – en mijn vader, die zich al enorm had opgewonden over het idee dat ik alleen nog maar thuiskwam voor de was, riep ineens dat ik niet meer welkom was, ‘met die hoer!’ Ik heb daarna anderhalf jaar niets meer tegen hem gezegd. Mijn moeder schreef me lange brieven en werd steeds verdrietiger. Inmiddels had mijn vader een hersenbloeding gehad, was gehandicapt geraakt en failliet gegaan. Ik kón niet langer wegblijven. En bovendien: ik wás natuurlijk ook een lastpak voor mijn vader geweest. Een schreeuwlelijk, net als hij. Toen we het weer goed hadden gemaakt, groeiden we meer en meer naar elkaar toe. Hij was trots op me, in gezelschap zó enthousiast over mijn werk dat mijn moeder hem soms een beetje probeerde af te remmen.

“Mijn vader is 74 geworden. Hij leefde ongezond, bleef tegen alle adviezen in doorroken. Toen hij was overleden, stopte mijn moeder met hoesten. Ze heeft hem zeventien jaar overleefd. Op het laatst zei een verzorgster van het tehuis waar ze woonde dat wij, haar kinderen, te lief voor haar waren; dat we haar niet de gelegenheid gaven om te gaan. Dat was een eyeopener, ze had gelijk, maar het was ook zo aandoenlijk om haar daar, als een bijna dood vogeltje, te zien liggen. Af en toe gingen haar ogen open en dan fluisterde ze: ‘Wat moet ik doen? Want ik vind het nog zo leuk...’ We hadden altijd de eerlijkste gesprekken gehad en ze was er duidelijk in geweest: geen euthanasie. Dus is ze op een dag, alweer meer dan twee jaar geleden, langzaam, stilletjes vertrokken. Ik mis haar nog vaak. Mijn grootste fan. Ze koos altijd mijn kant, ook als ik er helemaal naast zat.”

VI Gij zult niet doodslaan

“Op het bureaublad van mijn computer staat een icoontje van de NVVE, de Nederlandse Vereniging voor een Vrijwillig Levenseinde. Als ik het aanklik komt er een euthanasieverklaring tevoorschijn die ik in de jaren negentig al heb opgevraagd en nog altijd moet ondertekenen. Ik heb lang geaarzeld – als ik dat doe, wordt het allemaal zo definitief – maar binnenkort gaat het echt gebeuren... Een paar weken geleden is Teun, mijn ex, de man die naast mijn vader en moeder een belangrijk opvoeder in mijn leven is geweest, overleden. Hij was al lang weg uit de streng gereformeerde hoek, maar had de rituelen niet overboord gegooid. Dus klonk er prachtige orgelmuziek van Bach en was die hele uitvaart tot in de puntjes geregeld. De man die me kennis had laten maken met kunst, is ook hierin mijn voorbeeld geweest. Door alles zó goed te regelen, maak je het afscheid iets draaglijker en voorkom je in ieder geval het moment waarop een of andere begrafenisondernemer de cd Waarheen, waarvoor? gaat opzetten en iedereen in de rouwzaal zich vertwijfeld zal afvragen: Huh, maar zo was Erwin toch helemaal niet?”

VII Gij zult niet echtbreken

“Kevin en ik zijn... wacht, even in mijn ring kijken… ja, we zijn in 2016 getrouwd. Ik voel een intense liefde voor Kevin en ik zal nooit bij hem weg te gaan, maar dat wil niet zeggen dat ik geen seks en gevoelens meer zou mogen hebben met een andere man. Kijk, er is een groot verschil tussen klaarkomen en denken: waar is de uitgang, en: na het vrijen heerlijk lepeltje lepeltje gaan liggen tot je door de slaap wordt overvallen. Ik moet je eerlijk zeggen dat mijn jaloezie-gen niet zo groot is. Kevin is twintig jaar jonger en ik wil geen blok aan zijn been worden. Als ik in de spiegel kijk, zie ik een oudere man, met rimpels in z’n oorlellen, een aardappel op saté-prikkers... ik ben oprecht verbaasd als iemand zegt dat ik nog steeds een lekker ding ben. Ik voel echt dat ik ouder word. Ook van binnen.

Voor de serie Im Wald heb ik een foto van Kevin en mij in een verlaten bos gemaakt en ik zie nu, maanden later, pas goed wat ik daar heb willen verbeelden. Hij vertrekt en ik blijf achter. Dat is niet per se een sombere gedachte. Ik kan me voorstellen dat het in het echt ook zo zal gaan: op vakantie in de bergen, Kevin die met een jongen van zijn eigen leeftijd – of met iemand die net zo oud is als ik, maar dan fitter – gaat wandelen, paragliden of weet ik veel wat, en dat ik dan lekker rustig in het hutje achterblijf om eten klaar te maken. Dit klinkt misschien heel opofferend, maar dat valt best mee hoor; het is óók niet altijd even makkelijk om met Erwin Olaf getrouwd te zijn.”

VIII Gij zult niet stelen

“Laatst hoorde ik iemand zeggen dat de regering, met al die strenge coronamaatregelen, ons onze vrijheid afpakt, maar we zitten allemaal in hetzelfde schuitje en we kunnen niet anders dan ons schikken in het lot. Ik heb wel het idee dat we als maatschappij over iets anders moeten waken, namelijk over het behoud van onze normen en waarden. Die vrijheid – de vrijheid om te zijn zoals je bent, om te geloven wat je wil – staat met de komst van mensen uit landen waar een grote machismocultuur heerst enorm onder druk. Ik denk dat we te lang hebben geprobeerd om de kool en de geit te sparen. We durven geen kritiek te geven op streng islamitische landen omdat we bang zijn om voor racist te worden uitgemaakt, maar hoezo tolereren we het bijvoorbeeld dat in voetbalclubs tegenwoordig in van die grote onderbroeken wordt gedoucht omdat het voor sommige ’nieuwkomers’ onder ons onzedig zou zijn? Dát zijn de vrijheden die we ons niet moeten laten afpakken. Er is niks mis met een naakt lichaam. Er is niks mis met seks! We moeten duidelijker zijn: wie hier komt, accepteert de zachte kant van onze maatschappij en laat het machismo achter zich.

Het zou mooi zijn als het progressieve westen zichzelf wat minder zou haten, als we die vinger niet steeds naar onszelf zouden wijzen en niet langer alles met de mantel der liefde zouden bedekken. Kijk hoe aardig we nog altijd zijn voor extreem islamitische landen zoals Saudi-Arabië, en Qatar! Dat zijn nazi-staten, niks meer en niks minder. Het zwarte uniform is ingeruild voor een witte jurk. Vrouwen worden onderdrukt, homo’s worden in kerkers gesmeten, maar Nederland doet daar nog altijd goede zaken. En waarom zouden we volgend jaar niet naar het WK Voetbal kunnen gaan? Nou, misschien omdat er al zevenduizend arbeiders tijdens de bouw van de stadions aan honger en uitputting zijn overleden? Heb je de waardeloze T-shirtjes gezien die onze jongens tijdens de interland tegen Letland droegen? ‘Football supports change’. Dat is toch een boodschap van lik m’n reet? We moeten het toernooi boycotten. Iedereen, iedere voetballer, iedere official, iedere sportjournalist die naar Qatar gaat heeft straks bloed aan zijn voeten.”

IX Gij zult geen valse getuigenissen spreken tegen uw naaste

“Jezelf zijn: dat is in onze samenleving het hoogste goed, maar als ik laat zien wie ik ben of wat mijn seksuele voorkeur is, loop ik nog altijd de kans om klappen te krijgen. En door dat stomme longemfyseem ben ik nu nog kwetsbaarder. Een jaar geleden reed een zogenaamd ‘toffe’ Amsterdamse coffeeshop-eigenaar op de Ruysdaelkade bij het achteruit parkeren van zijn auto mijn elektrische fiets in de prak. Na wat over en weer gescheld kwamen er opeens, uit het niets, twee Nederlands Marokkaanse jongens bij staan en werd ik minutenlang keihard door hen uitgescholden: Poot! Vieze homo, vuile nicht! – al de fijne woorden die Youp van ’t Hek zo graag in de NRC laat afdrukken – kwamen voorbij. Ik stond daar als verlamd, met mijn rug naar het water. Er waren inmiddels twee vrouwen bij komen staan die niet die scheldende rotjongens, maar mij begonnen te filmen. Ik belde mijn advocaat, Peter Plasman, die zei: ‘Wat je ook doet, hou je mond!’ Shirley, mijn manager, kwam onmiddellijk aangefietst en even later arriveerde ook de politie. Ze noteerden het een en ander, maar toen ze weer uit beeld verdwenen, begon het schelden opnieuw.

Het was het vijfde incident in een paar jaar tijd, de keer daarvoor ben ik nog naar het politiebureau gegaan om aangifte te doen, maar dat voelt toch redelijk zinloos. Ze hebben daar een speciale afdeling: ’Roze in Blauw’. ‘Roze in Blauw’! Er is toch ook geen ‘Geel in Blauw’ voor joden? Of ‘Zwart in Blauw’ voor mensen met een donkere huidskleur? Of is het zo dat slechts een héél klein groepje agenten in staat is om te begrijpen hoe het voelt om als homo gediscrimineerd te worden? Ik geloof dat de grootste emancipatie zich op het televisiescherm en in dorpen op het platteland heeft voltrokken; in de grote steden kom je nog altijd virulente homohaat tegen. Vooral onder Nederlands-Marokkaanse jongens in een bepaalde leeftijdscategorie. Het onderwijs is tekortgeschoten, de integratie niet goed aangepakt. Maar ik zal nóóit zwijgen, ik pieker er niet over me anders voor te doen. Dit ben ik, take it or leave it. En mocht ik ooit reïncarneren, dan kom ik het liefst weer als homo terug.”

X Gij zult niet begeren uws naasten huis; gij zult niet begeren uws naasten vrouw, noch zijn dienstknecht, noch zijn dienstmaagd, noch zijn rund, noch zijn ezel, noch iets dat van uw naaste is

“Op het professionele vlak ben ik echt schijtjaloers, geweest. Ik heb nu eenmaal een zwabberend pad afgelegd, niet het pad dat je moet kiezen als je waardering in de museale kring wilt krijgen. Ik heb geen Rietveld gedaan. Geen Rijksacademie. Ik heb barokke troep gemaakt, in bordelen gefotografeerd voor Nieuwe Revu: ook niet echt een aanbeveling. Aan het gevoel dat mijn werk er niet doe deed, is een jaar geleden – met tentoonstellingen in het Rijksmuseum en het Gemeentemuseum van Den Haag – voorgoed een einde gekomen. Ik ben nog lang niet klaar, Shirley en ik doen nog steeds aan landjepik: waar zullen we nu eens gaan fotograferen of mijn werk tentoon gaan stellen, maar tegelijkertijd voel ik ook een enorme dankbaarheid en zal ik niet klagen als het vandaag of morgen afgelopen is. Ze zeggen toch dat vlak voordat je sterft, het leven dat je hebt geleid als een film, in één seconde, aan je voorbijtrekt? Vroeger was ik bang dat er misschien wel zwarte gaten in zouden zitten, maar inmiddels weet ik dat ik aan die ene seconde nooit genoeg zal hebben.”

Arjan Visser interviewt iedere twee weken iemand aan de hand van de Tien Geboden.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden