InterviewPhilipp Blom

Duits historicus Philipp Blom: Menselijke wezens zijn lang niet zo machtig als ze zelf graag denken

Philipp Blom: ‘De lockdown heb ik doorgebracht in de zeventiende eeuw'.Beeld Martijn Gijsbertsen

De coronacrisis heeft ons hardhandig duidelijk gemaakt dat menselijke wezens lang niet zo bijzonder en machtig zijn als ze denken, aldus de Duitse historicus Philipp Blom. De vraag is: komt dat besef op tijd?

Philipp Blom aarzelt even na de vraag hoe hij de afgelopen maanden, waarin een tot voor kort onbekend virus de hoofdrol opeiste op het wereldtoneel, heeft ­ervaren. “Ik werk net als een musicus, als er geen concerten zijn, zijn er ook geen centjes. Ik schrijf boeken, maar geef ook lezingen en colleges, spreek op ­festivals. Afgelopen jaar deed ik dat een stuk of tachtig keer, nu zit ik op drie. Anderzijds schiet ik niet meer van vliegveld naar vliegveld, dat is prettig.

“De lockdown heb ik doorgebracht in de zeventiende eeuw. Ik ben gaan zitten en heb in vijf weken een ­roman geschreven, hij speelt rond 1600. Ik had altijd een fantasie, dat ik me ergens een maand kon afzonderen, nergens naartoe hoefde en even niemand iets van mij wilde. En toen was die tijd ineens daar. Het was prachtig om aan één stuk door te kunnen schrijven aan iets dat met het nu niets te maken had. Het was ook nodig voor mijn psychische gezondheid.”

Het is een gekke positie waarin bij verkeert, licht hij toe. “Voor een historicus is dit een zeer boeiende tijd om te leven. Je ziet een breuk in een tijdvak. We leven in een kanteltijd, het kan de ene of de andere kant opvallen. We zitten vast in een economisch model dat niet veel langer goed kan gaan. Of het eindigt in een catastrofe met nieuwe pandemieën, oorlogen om toegang tot natuurlijke hulpbronnen, noem maar op. Of we gaan een andere kant op. Maar kantelen doet het, dat staat vast. En als je dan tegelijkertijd je leven een beetje bij elkaar moet zien te houden, wordt het ook beangstigend. Die twee zieltjes heb ik in mijn borst. En die vechten wel­eens met elkaar. Het is moeilijk een redelijke basis voor hoop te vinden, terwijl je weet hoe belangrijk dat is, ­zowel voor een individu als voor een maatschappij.”

Schrijver, publicist en historicus Philipp Blom (1970) maakte naam met internationaal bekroonde ­boeken over de vooravond van de Eerste Wereldoorlog (‘De duizelingwekkende jaren’) en de salons van de ­Verlichting (‘Het verdorven genootschap’). Drie jaar ­geleden trad de Duitser deels uit zijn rol van traditioneel historicus. In ‘Wat op het spel staat’ gaat het vooral over het nu en de toekomst (en een mogelijk gebrek daaraan) door klimaatverandering, automatisering en de uit­holling van de democratie. In het eind augustus ver­schenen essay ‘Het grote wereldtoneel. Over de kracht van verbeelding in crisistijd’ gaat Blom daarop door. ­Geschreven ter gelegenheid van het 100ste jubileum van de Salzburger Festspiele was het eigenlijk al af toen er een pandemie uitbrak. Het leidde tot een extra hoofdstuk. “Corona is slechts een deel van een cascade aan ontwikkelingen, maar het zet mijn betoog extra kracht bij”, vertelt hij vanuit zijn werkkamer in Wenen. In het Nederlands, een taal waarmee hij is opgegroeid door zijn moeder.

Covid-19 blijkt slecht nieuws te zijn voor de menselijke ijdelheid, schrijft u.

“Een dom stukje DNA, afkomstig van een markt in China, blijkt binnen enkele dagen de hele wereldeconomie te kunnen verlammen. En de meest ­geavanceerde maatschappijen op slot te zetten. Omdat wij niet buiten de natuur staan. Menselijke wezens zijn lang niet zo bijzonder en machtig als ze zelf graag denken.”

Het zit diep, het idee dat de mens een speciale ­positie ­inneemt. Blom legt de oorsprong ervan deels in de Bijbel en de opdracht aan Adam en Eva de aarde te ­onderwerpen en erover te heersen. “Wij zijn verheven boven de natuur, wij maken daar eigenlijk geen deel van uit. Wij zijn Gods lievelingscreaturen, de kroon op de schepping, en nemen daarom een heel andere positie in dan dieren, planten, andere organismen. Wij zijn de baas.” Deze zelfoverschatting was misschien geruime tijd nuttig, maar inmiddels zit de mensheid tegen de existentiële grens van die visie aan. In zijn essay schrijft hij: ‘Een snel toenemende technologie, een ­onverzadigbare honger naar grondstoffen en een ­angstaanjagend onvermogen om het afval te verwerken dat vooral rijke landen produceren, hebben het geheim van het succes van gisteren veranderd in een recept voor langzame zelfmoord vandaag.’

Nee, dat is niet overdreven, stelt Blom met nadruk. “’We kappen en verbranden per minuut 30 voetbalvelden aan regenwoud om goedkope hamburgers te hebben of make-up. Het moet, want we hebben economische groei nodig, zeggen we. Maar je kunt gewoon zien: dat houdt een keer op. Als wij manieren vinden om te groeien, zonder al die negatieve effecten, prima, maar ik zie ze niet. We hebben weinig tijd meer om door te gaan ­zoals we dat doen. Vertrouwen op een technologie die ­alles oplost? Dat kan ook pas over honderd jaar zijn en dan zijn we er niet meer. Dat zou een intellectuele belediging zijn.”

Een intellectuele belediging?

“We zijn een prachtige species, vol van ongelooflijke vaardigheden. We hebben Plato gehad, Mozart, Marie Curie. Maar collectief ageren we exact zoals gist. We vreten alles op wat we voor ons hebben totdat er niks meer is en dan verhongeren en stikken we. We hebben van andere species niets geleerd, wij zijn op hetzelfde pad als de primitiefste organismen. We zien dat, we weten dat, maar we doen er eigenlijk niets aan. Dat vind ik intellectueel beledigend.”

Terwijl we denken dat we rationele wezens zijn.

“Maar dat zijn we niet.”

'Het gekke is: we zijn rijker dan ooit, maar we zijn niet gelukkiger dan ooit. En als we dat niet zijn, waarom gaan we dan zo door? Zijn er geen alternatieven?'Beeld Martijn Gijsbertsen

Rationeel, vrij om te kiezen, onafhankelijk van onze omgeving, van anderen, autark: dat is het beeld dat we van onszelf hebben gecreëerd, in dat verhaal leven we, aldus Blom. Maar het klopt niet. “Het gruwelijkste wat je kan doen is iemand in een isoleercel stoppen. Waarom zijn mensen bijna gek geworden tijdens de lockdown? ­Omdat ze contact nodig hebben met anderen, sociale ­interactie, verbinding.

“Wij zijn primaten, een onderdeel van een immens systeem, veel minder belangrijk dan plankton. Ons lichaam leeft samen met biljoenen micro-organismen, ons DNA bevat het DNA van virussen en van de hele evolutionaire geschiedenis. We moeten echt radicaal herdenken wie wij zijn, wat een maatschappij kan en moet zijn, en hoe wij interageren met de natuur. Wij kunnen alleen overleven als we onze plaats vinden binnen de natuur.” 

Paradoxaal genoeg biedt juist Covid-19 misschien een aanknopingspunt. “Het heeft ieders leven verstoord, het is een gedeelde ervaring. Mensen overal ter wereld ondervinden de effecten aan den lijve. Het is geen theoretisch probleem.” De coronacrisis heeft de wereld van velen op zijn kop gezet en dat is, in het licht van de geschiedenis, nou weer niet uniek. Blom verwijst in ‘Het grote wereldtoneel’ onder meer naar Europa’s ‘tweede Dertigjarige Oorlog’, de periode van de Twee Wereldoorlogen (1914-1945). De herinnering aan ­massamoord vormde de aanzet voor grote verande­ringen: de ontwikkeling van de verzorgingsstaat, de stichting van de Europese Unie. Een gedeelde ervaring, een collectief trauma, zorgde voor ‘een krachtige impuls om wat gebeurd is niet nog eens te laten gebeuren’. ­

Zover zijn we nu nog lang niet, erkent Blom, want een gedeelde ervaring is niet hetzelfde als een gedeelde ­interpretatie, zoals ook de hoogoplopende discussies in Nederland over het coronavirus laten zien. Toch ontleent Blom aan de recente ontwikkelingen een beetje hoop dat deze een ‘triggerpoint’ voor veranderingen kunnen zijn.

Hij voegt toe: “Het is misschien een beetje maf wat ik nu zeg, maar ik doe het toch, want zo werkt het leven ook. Als je verliefd raakt dan is het ergste wat je kunt doen alle statistieken googelen over de liefde. Dan zie de scheidingsstatistieken, dan lees je dat kinderen krijgen een aanslag is op je carrière, dat ze soms heel vreselijk kunnen zijn, dat de seks na verloop van tijd niet geweldig meer is. Dan vraag je je af waarom je überhaupt denkt dat liefde gelukkig kan maken. Maar je denkt: voor ons wordt het anders, wij gaan het anders doen. En omdat je dat denkt, creëer je de kans dat het anders wordt. Als we denken: we redden het, redden we het misschien wel.”

Wat daarvoor nodig is? Het is, natuurlijk, een kwestie van maatregelen om de uitstoot van CO2 te beperken, gebruik van plastic te beperken, afvalstromen te verminderen, los te komen van onze verslaving aan aardolie, noem het maar op. Maar er is meer. Blom: “Het is niet alleen noodzakelijk iets anders te doen, maar ook om iets anders te willen.”

Wat bedoelt u daarmee?

“We moeten andere beelden in ons hoofd vormen van wat het waard is om naar te streven, andere ideeën vormen over wie een held is, wie een schurk. Helden zijn helemaal niet slecht, die geven een beeld wat een maatschappij deugdelijk vindt, hoe een maatschappij het ­goede definieert. Misschien moet onze definitie anders zijn dan die nu is. Misschien is de held van het verhaal niet langer degene die het rijkste is, het meest kan consumeren. Gaan we succes zien in de manier waarop je met anderen omgaat, wat je voor anderen betekent.

“Wat respect afdwingt in een samenleving kan heel snel veranderen. Zes jaar geleden gaf ik een lezing voor een groep scholieren in een kleine Duitse stad over het begin van de Eerste Wereldoorlog. Zestien, zeventien waren ze, het was vroeg in de ochtend, ze waren nog ­slaperig. Ik begon met de vraag: als Merkel morgen de oorlog verklaart aan Poetin, wie van jullie meldt zich dan vrijwillig? Ik werd aangekeken of ik gek was: wat een bizar idee. Terwijl hun overgrootvaders honderd jaar geleden zich juichend vrijwillig meldden voor de oorlog. En daar zitten maar drie generaties tussen. Er heeft zich in die tussentijd een enorme omslag voor­gedaan. Het is mogelijk zulke morele instincten om te draaien.

“Het gekke is: we zijn rijker dan ooit, maar we zijn niet gelukkiger dan ooit. En als we dat niet zijn, waarom gaan we dan zo door? Zijn er geen alternatieven?”

Om misverstanden te voorkomen: Blom heeft het nadrukkelijk niet over (het vinden van) de weg naar de ideale maatschappij. “We komen echt niet in een samenleving van wijsgeren die allemaal deugdzame levens leiden. Zo zijn we nu eenmaal niet. We leven in een bizarre wereld, als je dat eenmaal ziet is het waard om daarover na te denken en erover te discussiëren. Niet alleen die ene filosoof in zijn ivoren toren, maar ook dichters, voetbalsterren en gewoon aan de keukentafel: is dit wat wij willen, is dit het echt waard om gewild te worden, maakt het ons gelukkig? Waar is het goede leven, wat is het goede leven. En die vraag heeft geen definitief antwoord. Maar we moeten wel de mogelijkheid creëren de wereld anders te denken en anders te voelen.”

Wie is Philipp Bom?

Philipp Blom (1970, Hamburg) is ­historicus, filosoof en schrijver. Hij ­studeerde in Wenen en Oxford en schrijft voor tal van inter­nationale kranten en tijdschriften. In het Nederlands ver­schenen van hem onder meer ‘De ­ duizelingwekkende jaren. Europa 1900-1914' (2009), ‘Het verdorven genootschap’ (2010), ‘Alleen de wolken. Cultuur en crisis in het Westen, 1918-1938' (2014), ‘De opstand van de natuur’ (2017), ‘Wat op het spel staat’ (2017) en ‘Een Italiaanse reis. Een zoektocht naar de herkomst van mijn viool’ (2019).

Zijn nieuwste ­publicatie heet ‘Het grote wereldtoneel’ (Uitgeverij De Bezige Bij). Blom schreef ook diverse romans, de meest recente ‘Storm aan Zee’ (2018).

Lees ook:
Het grote ijs is in beweging gekomen

De ijskap van Antarctica is de grote onzekere factor in de voorspellingen voor de zeespiegelstijging. Wetenschappers proberen te begrijpen wat daar gebeurt. ‘Alle tekenen wijzen erop dat de ijskap op zoek is naar een nieuw evenwicht.’

Een topprestatie: de bonte vliegenvanger lijkt het klimaatprobleem de baas

De opwarming van de aarde speelt veel vogels parten. Maar de bonte vliegenvanger lijkt ervan te kunnen profiteren.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden