NaschriftDolf van den Berg (1940-2020)

Dolf van den Berg (1940-2020): Een inspirator voor beter onderwijs – en een verstrooide professor

Tijdens een tocht naar de top van de Mont Blanc in 1988.Beeld Privécollectie

Hij was een beminnelijk mens, maar over het huidige onderwijssysteem kon hij snoeihard uithalen. Zijn eigen schoolervaringen, toen hij zich stierlijk verveelde bij de telkens herhalende lesstof, inspireerden hem later het onderwijs radicaal te hervormen. Hij bleef betrokken tot het eind.

Op zijn oude stalen ros, de boekentassen achterop, fietste Dolf van den Berg jarenlang dagelijks van het Noord-Brabantse dorp Berlicum naar het Katholiek Pedagogisch Centrum in Den Bosch. En als hij aan het eind van de middag thuiskwam, trok hij zich terug ­achter zijn bureau. Niet alleen overdag, ook ’s avonds boog hij zich zijn leven lang over boeken en geschriften. Dolf, die in 2002 bijzonder hoogleraar onderwijsvernieuwing aan de Radboud Universiteit in Nijmegen werd, paarde grote belezenheid aan een encyclopedische kennis op zijn vakgebied.

Een beetje een verstrooide professor, die zijn vrouw José eens in de tuin behulpzaam wilde zijn, maar met zijn gedachten elders was toen hij rozenstruikjes plantte: ze bleken ondersteboven in de grond te staan. Hoewel hij opging in zijn academische werk en er veel voor opzijzette, maakte hij op vaste dagen tijd voor zijn gezin. Kerst en Sinterklaas waren hoogtepunten in het jaar voor zijn zoons ­Rudie en Jacob. Meer dan eens speelde Dolf Sinterklaas, later geassisteerd door Rudie (acht jaar ouder dan zijn broer) in de rol van Piet. Er waren cadeaus en gedichten terwijl de haard lekker werd opgestook; door de warmte en opwinding brachten de jongens de avond altijd door met ontblote bast.

Dolf deed alles met volle inzet. Als Rudie in het weekend een hockeywedstrijd had, was Dolf langs de lijn een gangmaker. Bij elk ­doelpunt van het team van zijn zoon riep hij door zijn koperen toeter: “Tien! Tien! Tien!”

Met zijn José was Dolf van den Berg 56 jaar gelukkig getrouwdBeeld Privécollectie

Motorisch was hij wat onhandig, toch sportte hij graag: tennissen, skiën, golfen. Toen hij rond zijn veertigste hartproblemen had, motiveerde hem dat om elke zondag te gaan hardlopen – een tijdlang samen met Jacob en Rudie – en deed hij mee aan regionale trimcompetities. De beloning thuis was een gebakken ei met gele uitjes.

Mont Blanc

De zoons vergezelden hem tijdens wandeltochten van dik 20 kilometer en gingen mee toen hij met een club mensen van de koninklijke Nederlandse Klim- en Bergsport Vereniging naar de Ardennen ging. In de jeugdherberg leerde hij ze hoe je een stapel van tien borden snel afdroogt: je haalt een doek over het onderste en bovenste bord en zet ze allemaal in de kast.

Mooie herinneringen zijn de vakanties met het gezin in Italië: vier weken wandelen en klimmen in de Dolomieten. Dolf ontwikkelde een grote liefde voor de bergen dankzij zijn vrouw, die er als kind al naartoe ging. De vonk sloeg over op Rudie en Jacob die inmiddels elk jaar samen een bergtocht maken. Toch waren er momenten in zijn puberteit dat Rudie die tochten haatte: als hij ’s morgens om vier uur uit bed werd getrommeld en in het donker met vader de bergen inging. Maar de fantastische zonsopgang om zes uur maakte alles goed. Onvergetelijk was de klim naar de top van de Mont Blanc in 1988 met zijn vader en een gids, als cadeau voor het halen van zijn eindexamen. De dagtochten met het gezin, soms door sneeuw en over gletsjers, werden in de loop der jaren steeds spannender, wel maakte Dolf van tevoren een zorgvuldige inschatting van de risico’s.

Mislukte schooltijd

Ook als onderwijskundige ging hij gedegen te werk. Hij was fanatiek, een doorzetter, die met een enorme sociale gedrevenheid streed voor een drastische hervorming van het onderwijssysteem. Dolf, een aimabele en zachtaardige man, oordeelde snoeihard over het huidige onderwijs dat hij een vorm van geïnstitutionaliseerde kindermishandeling noemde. Inhumaan en discriminerend. Klassikaal lesgeven waarbij alle leerlingen dezelfde lesstof krijgen, gaat voorbij aan de verschillen tussen kinderen: ze leren niet gelijk. Een bewijs dat het anders moet, zag hij toen zijn zoon Jacob bij handenarbeid het kooitje met spijltjes inleverde dat Rudie acht jaar eerder had gemaakt. De leraar die het werkstuk de eerste keer met een 6,5 had beoordeeld, gaf er Jacob een 8 voor.

Dolf zette zich in voor onderwijs gebaseerd op de individuele ontwikkeling van een leerling; zittenblijven en afstromen naar een niet-passend onderwijsniveau wilde hij afschaffen. Zijn introductie van het AVI-pakket (Analyse van Individualisering), waarop hij in 1977 promoveerde, veranderde het leesonderwijs. In dit landelijk ingevoerde systeem zijn teksten ingedeeld in negen leesniveaus die oplopen in moeilijkheidsgraad. Nog altijd leren kinderen op deze manier lezen.

Dat uniformiteit in het onderwijs een kind ongelukkig kan maken, ondervond hij in zijn eigen schooljaren. Hij was een makkelijk lerende leerling die zich al gauw stierlijk verveelde. Ook nadat hij de helft van de zesde klas had overgeslagen, bleef dat probleem. Om hem bezig te houden mocht hij een poos de huwelijken en uitvaarten in een katholieke kerk begeleiden. Terugkijkend zei hij begin dit jaar in een interview: “Die mislukte schooltijd is voor mij reden geweest om mij mijn hele leven lang te richten op thema’s als individuele ontwikkeling”.

Dolf en zijn zes broers, de jongste van het gezin overleed als klein kindBeeld Privécollectie

De lagere en middelbare school doorliep hij in Rotterdam waar hij op 16 mei 1940, twee dagen na het bombardement van de stad, werd geboren in een gezin met zeven jongens – al spraken ze altijd over zes jongens nadat zijn jongste broertje jong overleed. Vader, ­gemeenteambtenaar, en moeder Van den Berg waren overtuigd katholiek en zagen erop toe dat hun zoons naar het seminarie gingen. ­Anders dan zijn broer Jos, die later pastoor werd in Oostenrijk, verruilde Dolf zijn opleiding in Sint-Oedenrode al gauw voor een studie sociologie, totdat hij zijn aandacht verlegde naar onderwijskunde.

Zijn passie voor onderwijs deelde hij met José, met wie hij 56 jaar gelukkig getrouwd is geweest. Ze leerden elkaar kennen op dansles in Rotterdam, José zat op de kweekschool bij de nonnen in Gorinchem en werd later juf op de lagere school. In de opvoeding van hun zoons nam school een belangrijke plaats in. Hard leren stond voorop. Vaak kregen de jongens te horen: “Zou je niet eens aan de studie gaan?”. Na een onvoldoende werd direct bijles geregeld. Inmiddels kunnen ze het waarderen, maar destijds hadden ze er soms moeite mee. Zo veranderde Jacob een 5 weleens in een 6 om hulp bij huiswerk te ontlopen. De druk om maximaal te presteren leidde bij Rudie soms tot stress en in zijn latere carrière tot een aversie tegen testjes en cursussen.

Inspirerende colleges

Voor Dolf was het werk nooit klaar. Na zijn emeritaat was hij verbonden aan het Tilburg Institute for Advanced Studies waar hij zich bleef inzetten voor onderwijsvernieuwing. Het leek een soort verplichting die hij aan de mensheid had. In 2012 werd hij voor zijn wetenschappelijke verdiensten en voorzitterschap van de golfvereniging Best benoemd tot Ridder in de Orde van Oranje Nassau. Drie keer kreeg hij de Best Teacher Award. Studenten die hem een collegezaal zagen binnenkomen, konden denken: wat een ouwe vent, dit wordt vast een saai college. Maar zodra hij, gefocust en licht voorovergebogen, gesticulerend begon te vertellen, hingen ze aan zijn lippen. Zijn passie inspireerde en enthousiasmeerde.

Hoewel hij de laatste tijd meer huishoudelijke taken op zich nam omdat de gezondheid van zijn vrouw achteruitging, bleef hij onvermoeibaar actief. Na zijn oproep op LinkedIn vorig jaar bracht hij op 79-jarige leeftijd een gevarieerde groep gelijkgestemden bij elkaar waarmee hij de Taskforce Ontwikkelingsgericht Onderwijs opzette. Gezien de komende verkiezingen had hij grote haast om politiek en samenleving ervan te doordringen dat het roer nu echt om moet. Dolf wilde met de vuist op tafel slaan.

Dolf in 2012.Beeld Privécollectie

Tijdens besprekingen met onderwijsinstanties vormde hij met bestuursleden Sjef Drummen en hoogleraar filosofie Jan Bransen een driemanschap dat elkaar mooi aanvulde. Drummen gaf de voorzet: met zijn uitgesproken visie ging hij er met gestrekt been in, Dolf verzorgde een nuancerende aanvulling met onderwijskundige feiten en Bransen ondersteunde het verhaal vanuit een filosofisch perspectief. Toen corona uitbrak, lag het werk tot zijn frustratie goeddeels stil, tegelijk zag hij dat in het onderwijs juist van alles gebeurde wat eerst niet kon. Die mogelijkheid om te veranderen moest vastgehouden worden, vond hij. Samen met zijn medewerkers schetste hij een toekomstvisie in ‘Onderwijs na Covid-19’. Het werd zijn laatste boek. Toen hij de eerste exemplaren vorige maand tijdens een bestuursvergadering in de Radboud Universiteit presenteerde, kreeg hij een hartstilstand. Diezelfde avond overleed hij in het ziekenhuis.

Met zijn vermogen tot verbinden en scherp oog voor ieders kwaliteiten bracht Dolf een groep mensen bijeen die, met Willy de Heer als nieuwe voorzitter, zijn nalatenschap zal uitdragen en zijn werk met onverminderde energie zal voortzetten.

Rudolphus Maria van den Berg werd geboren op 16 mei 1940 in Rotterdam en overleed op 7 juli 2020 in Nijmegen.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden