null

InterviewDonald Pols

Directeur van Milieudefensie Donald Pols blikt terug op de klimaatzaak tegen Shell: ‘Dit was mijn zwaarste jaar ooit’

Beeld Jildiz Kaptein

2021 is voor Donald Pols niet het jaar waarin Milieudefensie van Shell won, maar van de zegetocht van klimaatrechtvaardigheid.

Frank Straver en Esther Bijlo

We kónden niet verliezen”, zegt Donald Pols (49). Hij grijnst. Zelfs als de rechter de klacht van zijn organisatie had afgewezen, dan had Milieudefensie volgens hem garen gesponnen bij de historische aanklacht tegen de klimaatschade die oliereus Shell veroorzaakt met olie- en gashandel. “Wat wij als organisatie doen is het beïnvloeden van de publieke opinie”, zegt Pols. “Hét thema voor ons is dat grote vervuilers aangepakt moeten worden, omdat ze gevaarlijke klimaatverandering veroorzaken. De vraag voor ons was: hoe gaan we dat in het publieke debat naar voren brengen? We kozen voor een rechtszaak.”

Maar geen misverstand, zegt de boomlange Pols die voor een coronaproof interview achter een klein tafeltje in een Leids theehuis is aangeschoven. Milieudefensie begon de zaak tegen Shell tegelijk in de overtuiging dat een overwinning mogelijk was. Een internationaal comité van juridisch experts werd opgetrommeld om de kansen in kaart te brengen. Winnen kán, was hun advies.

Tussen de aanklacht en die winst zaten twee jaren. Daar ging nog drie jaar aan juridische fijnslijperij door een team van Milieudefensie, onder leiding van topadvocaat Roger Cox, aan vooraf. “De zaak kostte ons 2,5 miljoen euro.” Daarvoor moest Milieudefensie voor een deel de hand ophouden bij de achterban. Met succes: burgers die de aanklacht tegen Shell steunden betaalden wat mee.

Kansloze zaak

“Wij hebben over de hele wereld ook goede doelen en filantropen gevraagd om financiering”, zegt Pols. “Grote fondsen, zoals Rockefeller. Iedereen zei: verwacht je nou echt dat wij honderdduizenden euro’s gaan steken in een kansloze zaak?” Er kwam geen geld van fondsen vrij. Want huh? Shell rechtstreeks aanklagen voor de verkoop van olie en gas die ánderen, fabrieken en burgers, gezamenlijk verbranden voor energie en warmte? De buitenwacht geloofde er niet in.

Pols zit zich zichtbaar op te winden. Precies dié redenering, dat individuele burgers verantwoordelijk gehouden kunnen worden voor de klimaatcrisis maakt hem boos. “Wat iemand zelf doet voor klimaat vind ik een onterechte vraag. Zolang de grote vervuilers blijven doen wat ze doen, zoals de dertig grootste bedrijven die samen de helft van alle uitstoot veroorzaken, is het niet zo relevant wat een individu doet.”

Pols trommelt kort met zijn vingers op het houten cafétafeltje en neemt een slok van zijn gingerale. “Dit is even een doordenkertje”, waarschuwt hij. “Maar je kúnt zeggen dat het wijzen naar de individuele verantwoordelijkheid van mensen in de klimaatcrisis de tweedeling in de samenleving vergroot.” Want als duurzaam leven iemand een ‘goed’ mens maakt, dan kun je kennelijk alleen maar een goed mens zijn wanneer je rijk bent. Rijk genoeg althans, om een elektrische auto te kopen, zonnepanelen te plaatsen en een warmtepomp in je geïsoleerde woning te zetten.

Afleidingsmanoeuvre

Natuurlijk, Pols draagt zelf zijn steentje bij. De vraag wordt hem vaak gesteld. Voor de gelegenheid begint hij: geen auto, zonnepanelen, weinig vlees eten … “Dit is een gesprek voor mensen onderling, die kunnen elkaar aanspreken.” Maar dat de Rijksoverheid een publiekscampagne voert onder het motto ‘iedereen doet wat’ vindt Pols om van te huilen. “Het is een afleidingsmanoeuvre”, foetert hij. Zo’n campagne verlegt de aandacht naar de footprint van burgers terwijl grote vervuilers, in de industrie en luchtvaart buiten schot blijven.”

Nog zo’n campagneleus waar Pols uitslag van krijgt: ‘Een beter milieu begint bij jezelf’. De klimaatcrisis op die manier in de schoenen schuiven van individuen, zoals Pols dat ziet, is volgens hem ‘ethisch en moreel onjuist’. Vandaar dat hij zich als directeur hard maakt voor wat hij noemt: ­klimaatrechtvaardigheid. Pols legt uit wat hij daarmee bedoelt, ondersteund met drie handgebaren. “Wie veroorzaakt de meeste broeikasgassen? Wie heeft de meeste middelen om de uitstoot te verlagen? En hoeveel wist je af van het klimaatprobleem?” Dat brengt hem bij Shell, en niet bij de achterbuurvrouw.

Nog zo'n campagneleus waar Pols uitslag van krijgt: ‘Een beter milieu begint bij jezelf’. Beeld Jildiz Kaptein
Nog zo'n campagneleus waar Pols uitslag van krijgt: ‘Een beter milieu begint bij jezelf’.Beeld Jildiz Kaptein

Het aanklagen van de oliereus was succesvol. “Voor mij is 2021 niet het jaar van de overwinning van Milieudefensie tegen Shell, maar van de zegetocht die klimaatrechtvaardigheid heet.” Dat speerpunt, een sociale en eerlijke maatschappij, zit er bij Pols van jongs af aan in.

Hij groeide op in een dorpje in Zuid-Afrika, op een boerderij met koeien. Een zwarte hulp die protesteerde tegen de apartheid opende als jongen de ogen van Pols. Het opgroeien in Zuid-Afrika drukte hem ook met de neus op de feiten van milieuproblemen. Droogte teisterde de boerderij. De koeien loeiden van de dorst, memoreert Pols in menig interview. Zijn gezin moest verkassen. Weg van de droogte, richting de stad. Die ervaringen dreven hem, om uitputting en schaarste op aarde vanuit de milieubeweging te bestrijden.

Directeur Donald Pols (L) van Milieudefensie en advocaat Roger Cox in de rechtbank waar Milieudefensie samen met zes andere organisaties een zaak heeft aangespannen tegen Royal Dutch Shell. De eisers willen dat Shell over tien jaar 45 procent minder CO2 uitstoot dan in 2019.  Beeld ANP
Directeur Donald Pols (L) van Milieudefensie en advocaat Roger Cox in de rechtbank waar Milieudefensie samen met zes andere organisaties een zaak heeft aangespannen tegen Royal Dutch Shell. De eisers willen dat Shell over tien jaar 45 procent minder CO2 uitstoot dan in 2019.Beeld ANP

Dat de rechter Shell verplicht tot het halveren van de eigen uitstoot in 2030 én het verlagen van emissies bij klanten, werd ­wereldnieuws. Alle krantenkoppen, ­radio-items en televisie-interviews bij elkaar opgeteld, bereikte het nieuws 4 miljard mensen, aldus Milieudefensie. “Als je dat omrekent in advertentiewaarde is het 38 miljoen dollar”, lacht Pols, die met zijn lage stem en grote hoed ook persoonlijk die nieuwskanalen domineerde.

“Maar ik zeg het eerlijk: dit was mijn zwaarste jaar ooit.” De klimaatzaak tegen Shell vergde het uiterste van hem. “Op de vakantie na werkte ik elke dag tot 11 uur ’s avonds. Er waren momenten dat ik dacht: houden we dit wel vol?” Met ‘we’ doelt hij op het team van zijn organisatie. Medewerkers kregen van Pols steeds maar weer de opdracht: haal het beste uit deze aanklacht, zodat we kunnen winnen. “Als directeur vraag je je soms af: mag ik mijn medewerkers dit aandoen?” Ook al werkten er veel jonge mensen aan de klimaatzaak – ‘die kunnen tegen een stootje’ – had hij daar slapeloze nachten van, zegt Pols.

Privé bleven er ook dingen liggen. “Gewoon normale dingen thuis”, zegt Pols. “Iemand moet de was opvouwen. De afspraak is dat ik dat doe. En dat blijft dan weken liggen. Dat levert natuurlijk discussie op. Mijn vrouw is universitair hoofddocent aan de TU Delft, die heeft ook een veeleisende baan. Mijn vrouw en kinderen hebben begrip voor drukte op mijn werk, maar daar zitten natuurlijk grenzen aan.”

Mondkapje

Hoogtepunten in de drukte voor Pols waren er tijdens de vier zittingsdagen, in december vorig jaar, toen het er juridisch op aankwam. Met het verplichte mondkapje op woonde hij dagenvullende procesdagen bij. Kon hij niet even zijn gezicht laten zien en het vonnis afwachten? “Ik was daar niet uit interesse, maar voor inhoudelijke betrokkenheid”, zegt Pols. Hij dook in alle stukken, pleitnota’s. Hij overlegde met de raadsman. “Ik probeer me op zo’n moment een beetje in te houden, maar ik geef wel mijn visie.” De eerste twee zittingsdagen hadden voor Pols iets van 1-1 in een sportwedstrijd. “Het ging gelijk op.”

Maar daarna, zegt Pols, zag hij de overwinning aan de horizon prijken. Vooral toen de advocaten van Shell tot verbazing van velen beweerden dat Milieudefensie geen kaas gegeten heeft van klimaatwetenschap van het IPCC. “In NRC reageerde ­IPCC-expert Leo Meyer door te schrijven dat Shell zelf een loopje nam met de klimaatfeiten, in de rechtszaak. En nadat de voorzitter van Jongeren Milieu Actief, Anne Chatrou, voor ons als mede-eiser het slotpleidooi uitsprak, zag Shell af van een eigen slotpleidooi. In de rechtszaal was voelbaar: hier kunnen ze niet tegenop.” In alle journaals en kranten mocht Pols op de behaalde triomf reageren. “Niets is meer hetzelfde”, zei hij. Door de gewonnen zaak tegen Shell zou elke grote vervuiler met succes voor het gerecht gesleept kunnen worden.

Eerlijk is eerlijk: het bleef best wel stil. Ondertussen tekende Shell hoger beroep aan, de directie wekt allerminst de indruk dat het vonnis nageleefd wordt. Is de impact wel zo groot? “Het resultaat is concreet en hard”, zegt Pols. “Shell moet internationaal de hoeveelheid CO2 reduceren die gelijk staat aan vijf keer alle uitstoot van Nederland. Dat is nogal wat.”

Donald Pols

Donald Pols (1972) werd geboren in Pretoria, Zuid-Afrika, waar hij opgroeide. Hij studeerde cultuurwetenschappen & globalisering aan de Universiteit Maastricht en milieubeleid in Amsterdam. Na zijn studiejaren werd Pols bij Milieudefensie actief als teamleider klimaat. Ook werkte hij twee jaar als beleidsadviseur milieu bij de SP. Pols werd vervolgens onder meer campagneleider klimaat bij het Wereld Natuur Fonds (2007-2013). Sinds december 2015 is hij directeur van Milieudefensie. Pols woont in de omgeving van Leiden. Hij is getrouwd en heeft drie kinderen.

Ondertussen beloven ook andere grote bedrijven een duurzame koers: pensioenfonds ABP, staalfabrikant Tata. De directeur van Tata, Hans van den Berg, maakte dit jaar enorme indruk op Pols. “Ik geloof hem echt, als hij zegt dat hij een fundamentele duurzame koerswijziging wil voor zijn bedrijf.” Dat komt vooral doordat Van den Berg zijn neus ophaalde voor een miljardensubsidie die het Rijk hem bood om de CO2 van vuile kolenstook op te vangen en op te slaan. “De overheid heeft hem een wortel voor de neus gehouden, maar hij zegt: nee, ik kies een werkelijk duurzame koers.” Tata wil gaan draaien op groene waterstof.

Zeker, ook als dat lukt blijven er voorlopig nog genoeg vieze fabrieken over. Omdat Milieudefensie liever niet alle grote vervuilers één voor één gaat aanklagen – een tijdrovende megaklus – lobbyt de organisatie voor een algemene ‘klimaatplicht’ voor bedrijven in de wet. “Maar een nieuwe zaak hangt áltijd boven de markt”, zegt Pols. In het buitenland zette de Shell-zaak al een domino-effect in gang, benadrukt hij. In Frankrijk staat Total voor de rechter, in Italië Eni, in Duitsland Volkswagen.

Moedeloos

Dat geeft hem hoop, zegt Pols, dat de klimaatzaak een basis heeft gelegd om actie af te dwingen. “We gaan de klimaatcrisis oplossen.” Zo’n opmerking kenmerkt Pols, die zichzelf als klimaatoptimist profileert zodat hij met Milieudefensie een boodschap van hoop kan geven. Toch zijn er momenten geweest dat de klimaatcrisis hem zwaar op de maag lag, zegt hij. “Na de mislukte klimaattop in Kopenhagen begon bij mij het pessimisme. Ik werd een beetje moedeloos.” De druk om alles te doen om een oplossing te forceren was groot. Een relativerende opmerking van zijn broer hielp.

“Hij zei: het klimaatprobleem waar jij tegen strijdt is zó groot. Als je een maandje weg bent, dan is het er heus nog wel. Zo’n geintje gaf lucht. Relativeren mag, nee moet zelfs voor wie zich in het zware klimaatdossier begeeft, vindt Pols. Met zijn zoontje ging hij naar een Climate Comedy Night, een voorstelling waar cabaretiers het ‘duurzame wereldje’ voor gek zetten. Lachen moet kunnen. Dat lukt hem zelf als hij het heeft over het gebrek aan klimaatmaatregelen van het kabinet. “Jarenlang heeft Den Haag gezegd: we zetten alleen in internationaal verband stappen. En nu ‘Parijs’ inzet van elk land vereist, zegt het kabinet dat we het alleen maar met andere Europese landen voor elkaar krijgen. Mooi he?, lacht Pols als een boer met kiespijn.

Wat hij niet wil beweren, is dat de milieubeweging het allemaal zo geweldig doet. “In de laatste twintig, dertig jaar heeft de milieubeweging een verkeerde afslag genomen”, zegt Pols, die in zijn loopbaan bij Milieudefensie een jarenlange uitstap maakt naar het Wereld Natuur Fonds. Wat begon als een beweging van het volk, om mensen te beschermen tegen vervuiling in de buurt, is volgens hem een academische beweging voor hoogopgeleiden geworden. De nieuwe beweging Extinction Rebellion, die burgers wil beschermen tegen lakse overheden en bedrijven spreekt hem aan. “Dat doet mijn jonge activistenhart wel sneller kloppen.”

Milieudefensie wil zich hard maken voor de groep praktisch opgeleiden met weinig geld. “En denk niet: dat is een zielig klein groepje. De helft van Nederland houdt aan het einde van de maand geen geld over.” Die groep wil Pols een duurzame toekomst bieden, zonder dat ze ervoor opdraaien. “De Shell-zaak bewijst dat dit kan”, zegt Pols. Ontroerd was hij toen een vrouw hem aansprak, bij de glasbak. “Ze had een kind op haar arm. Ze zei: bedankt dat jullie de zaak hebben gewonnen.” Dat hoorde Pols veel vaker dan gefeliciteerd. Bedankt.

null Beeld

Lees ook de andere interviews uit de kerstbijlage van 2021

Hollywoodacteur Yorick van Wageningen: ‘Ik wilde zo enorm niet mezelf zijn, dat acteren een oplossing werd’

Olympisch atleet Sifan Hassan: ‘Ik had een slecht persoon kunnen worden’

Politica Dilan Yeşilgöz: ‘Zelden heb ik gedacht, goh, ik ben anders’

Is er tijdens de pandemie genoeg aandacht geweest voor de rol van gedrag? De vraag aan het hoofd van de gedragsunit van het RIVM Mariken Leurs.

Merel van Vroonhoven over haar overstap naar het onderwijs. ‘We doen geen recht aan de ontwikkeling die een kind doormaakt’

Peter Schouten verloor vriend en collega Peter R. de Vries, maar heeft zelf ‘geen seconde overwogen het bijltje erbij neer te leggen’

Ambassadeur Caecilia Wijgers gaf leiding aan de evacuatiemissie uit Kaboel. ‘Ik hoorde constant schoten. Dat was bloedstollend’

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2022 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden