Slimme stad

De slimme stad is straks is heel efficiënt, maar leeft die nog wel?

Beeld Ilse van Kraaij

De slimme stad is meer dan een lantaarnpaal met een paar sensoren. Straks helpen aan internet gekoppelde apparaten ons met vervoer in de stad, met winkelen en met van alles en nog wat in ons huis – tot aan tandenpoetsen toe. Hoe ziet een stad vol techniek eruit? En zijn we in zo’n stad ooit nog onbespied?

De woning. De tandenborstelfabrikant krijgt alleen geanonimiseerde data

Wie wil, kan nu al het huis vullen met ‘slimme’ apparaten – ook wel bekend als ‘internet der dingen’. Sinds de trend een aantal jaren geleden werd ingezet, zijn er tal van apparaten op de markt gekomen die aan internet gekoppeld worden. Zoals lampen die je met een app kunt bedienen of een tandenborstel die je poetsgewoonte becommentarieert. Ook al in menig huis: de slimme thermostaat, die energieverbruik in kaart brengt.

Het idee achter veel van die aan internet gekoppelde apparaten, is dat het leven er makkelijker van wordt. Dat zit vooral in de kleine geneugten: opstaan van de bank om het licht aan te doen, hoeft niet meer. Veel andere technieken beloven voor jou vooruit te denken. In Schiedam loopt bijvoorbeeld een proef met slimme regentonnen in tuinen, die zich bij een naderende hoosbui alvast laten leeglopen.

Een terugkerende discussie over al die sensoren in en rond het huis is die over de privacy. De slimme thermostaat of intelligente tandenborstel verzamelt data over je gedrag en die gegevens worden veelal doorgestuurd aan de fabrikant. Terwijl het huis lange tijd de plek was waar je je volledig onbespied kon wanen en waar zelfs de politie niet zomaar naar binnen mag, staan nu de deuren wagenwijd open voor allerlei bedrijven met hun slimme apparaten. Wat betekent dat voor het huis als privédomein?

Bij de provincie Zuid-Holland gaf die vraag de aanzet tot de ontwikkeling van de zogeheten smart brick, oftewel de ‘slimme steen’. Wat overigens niet daadwerkelijk een steen is, maar eerder een digitaal kastje in huis, benadrukt Ivonne Jansen, betrokken bij het project. Het idee is dat alle data die er in huis verzameld worden in dat kastje bij elkaar komen en dat iedere bewoner daar kan aangeven wie de gegevens mag ontvangen. De hulpdiensten mogen bij brand bijvoorbeeld best weten wie er thuis is. Maar de fabrikant van de slimme tandenborstels van het gezin krijgt alleen geanonimiseerde data.

“Waar het om gaat, is dat we het punt zijn gepasseerd waarop je tegen mensen kunt zeggen: dan deel je die data toch niet?”, zegt Jansen. “Er zijn collectieve voorzieningen nodig om de privacy binnenshuis te waarborgen. Daaraan willen wij als provincie graag een bijdrage leveren.”

Dat betekent niet dat de provincie de ‘smart brick’, nu nog enkel een concept, ook wil gaan ontwikkelen. Dat ligt volgens Jansen op het terrein van marktpartijen. “Denk bijvoorbeeld aan woningbouwverenigingen of projectontwikkelaars.”

Mobiliteit. Deelauto’s, deelfietsen, trein, taxi: je kunt ze via één app reserveren

Hebben mensen in de slimme wijk nog wel een auto voor de deur? Volgens Jan-Willem Wesselink van de Future City Foundation hangt dat af van waar je woont. Inwoners van de stad zijn waarschijnlijk sneller aangewezen op deelauto’s, wie meer ruimte om zich heen heeft, heeft een laadpaal voor een elektrisch voertuig op de eigen oprit. 

In het boek ‘Een slimme stad, zo doe je dat’ beschrijft de Future City Foundation hoe inwoners van de slimme stad in het ideale geval van a naar b komen. Deelauto’s, deelfietsen, de trein of een taxi: je kunt ze allemaal via één app reserveren en betalen. Het systeem is bovendien heel flexibel. Je komt aan met de trein in een stad waar je een afspraak hebt en ziet op de app of er een auto beschikbaar is bij het station. Die auto laat je achter waar je wilt, om het laatste stukje desgewenst af te leggen met een deelfiets.

“Dergelijke deelsystemen werken alleen als je massa hebt: veel mensen die er gebruik van maken en veel voertuigen”, zegt Wesselink. “Op het platteland gaat het dus niet werken. Daar blijven mensen zonder eigen auto aangewezen op het openbaar vervoer.”

Al zal ook de bus in de toekomst geen vaste route meer rijden, denkt Wesselink. “Je gaat ook de bus oproepen via een app, waarna het navigatiesysteem van de betreffende busmaatschappij de ideale route voor de buschauffeur uitstippelt.”

Op straat. Extra lang groen licht voor fietsers als het gaat regenen

Die slimme lantaarnpalen waarmee veel gemeenten bezig zijn, zijn niet helemaal nutteloos, zegt Wesselink. Je kunt de stroomvoorziening bijvoorbeeld gebruiken om er beveiligingscamera’s op te hangen. De apparaten analyseren de beelden zelf om verdacht gedrag te detecteren en kunnen daarnaast geluid opnemen om gillen te herkennen. Mocht er iets verdachts gebeuren, dan volgt een automatisch seintje aan de politie of een gemeentelijke handhaver.

En zo zal de straat van de slimme stad volhangen met allerlei apparatuur. Zoals luchtkwaliteitmeters en sensoren die bijhouden hoe druk het is.

Het blijft niet bij meten alleen, verwacht Wesselink. “Als het in een wijk heel druk is, dan kan bijvoorbeeld een pakketbezorger een seintje krijgen dat hij een andere route moet gaan rijden. Of bezoekers onderweg naar het te drukke centrum worden omgeleid naar parkeerplaatsen aan de rand van de stad, waarna ze via een deelfiets of met openbaar vervoer verder moeten reizen.”

Een gemeente kan slimme technieken ook inzetten om bepaald gedrag te stimuleren. Dat gebeurt nu al in een gemeente als Apeldoorn met ‘slimme’ stoplichten. Fietsers krijgen er bijvoorbeeld extra lang groen licht als er een bui aan dreigt te komen: dan komen ze sneller – en met een beetje geluk droger – aan op plek van bestemming. “Zo wordt een slim stoplicht onderdeel van het beleid om fietsen te stimuleren”, zegt Wesselink.

De vraag is wel wat al die sensoren betekenen voor de bewegingsvrijheid van mensen. Mag je straks nog wel van een aangegeven route afwijken of dwingt het systeem af dat je de aanwijzingen volgt? Het zijn vragen waar Anouk Geenen zich mee bezighoudt in haar onderzoek aan de Universiteit Twente naar controverses van de slimme stad. “Ik merk dat mensen zich vooral zorgen maken over het behoud van autonomie in de slimme stad. Ze vragen zich af of sensoren de burger in een bepaalde richting gaan duwen en wat dat voor de keuzevrijheid betekent. Kun je er bijvoorbeeld voor kiezen om niet mee te doen met het delen van je data?”

Bovendien valt het haar op dat de meeste technieken uit zijn op het creëren van een optimale stad. Alles moet steeds efficiënter. Dat terwijl de mens soms ook behoefte heeft om gewoon maar wat rond te slenteren, om even niets te doen. Geenen: “Een van de kwaliteiten van de stad is dat je je kunt begeven waar je wilt en dat je zomaar kunt stuiten op onverwachte plekken en ontmoetingen met mensen. Houdt de techniek wel rekening met die behoefte?”

Ook Wesselink erkent het belang van ruimte om te lummelen. Stadsplanners van de toekomstige wijk kunnen daarmee volgens hem rekening houden. “We ontwerpen al eeuwen pleinen en andere plekken in de stad voor mensen om elkaar te ontmoeten. Dat moeten we gewoon blijven doen.”

Winkelen. Sensoren registreren wat er in iemands mandje gaat

In de rij bij de kassa: dat wordt in de slimme stad gezien als tijdsverspilling. Kassa’s zullen in veel winkels verdwijnen, verwacht auteur en onderzoeker Wesselink.

Albert Heijn is er al mee aan het testen. Mensen kunnen zo nóg sneller hun koffie, lunch of tussendoortje halen, kondigde het bedrijf bij de start van het project aan. Het enige wat klanten hoeven te doen, is met een kaart of app tegen een prijskaart van het gewenste product tikken. Tien minuten later wordt het bedrag automatisch van hun rekening afgeschreven.

En het kan nog efficiënter. Bij het systeem van Amazon, dat in de Amerikaanse stad Seattle de eerste winkel zonder kassa opende, hoeft de klant niets anders te doen dan met de telefoon de toegangspoortjes te openen. Camera’s en sensoren registreren vervolgens precies wat er in iemands mandje gaat en wat er wordt teruggelegd. De rekening wordt vanzelf afgeschreven.

Veel klanten zullen op deze manier winkelen handig vinden, denkt Wesselink. Al ziet hij ook nadelen. “Voor sommige mensen is een praatje met de caissière het enige sociale contact van de dag. Als er straks vooral kassaloze winkels zijn, dan verdwijnt dat. Ik kan me voorstellen dat je dat als gemeente wil voorkomen in wijken met veel eenzaamheid.”

‘Een slimme stad, zo doe je dat’ van de Future City Foundation is te bestellen via future-city.nl. Een gedrukte versie kost 29 euro.

Lees ook:

Moeten we wel zo blij zijn met de slimme stad?

De beloften van de ‘smart cities’ zijn groot, maar tegen welke prijs?

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden