LevenslessenSaida Sakali

De Marokkaans-Belgische Saïda Sakali: ‘Ik wilde bewust níet trouwen, tot Paul me vroeg’

Beeld Merlijn Doomernik

De Marokkaans-Belgische projectcoördinator Saïda Sakali (46) trouwde onlangs met publicist Paul Scheffer, wiens geruchtmakend essay ‘Het multiculturele drama’ precies twintig jaar terug verscheen. ‘Ik las het als twintiger en de klare taal die hij sprak, vond ik verfrissend.’

1 Een onvervuld leven heeft een leven lang impact

“Drie zonen, drie dochters, ik was het derde kind. Geboren in Leuven in 1973. Eigenlijk waren er zeven kinderen, er was nog een oudste meisje, Amina, geboren in 1967. Toen zij twee was, nam mijn moeder haar mee naar een huwelijksfeest van haar zwager in Marokko. Mijn vader kon niet mee, omdat hij moest werken. Mijn moeder hielp op die trouwerij en Amina liep daar ook rond. Ze speelde daar met de andere kinderen van de familie, er was geen oppas of een volwassene die oplette, iedereen was druk met de voorbereidingen.

Op een gegeven moment zag Amina een kommetje pindanootjes. Ze begon ermee te spelen, stak er een paar in haar mond, maar verslikte zich. Een ouder kind zag het gebeuren, schraapte met een lepel in Amina’s keel om de nootjes die vastzaten los te krijgen. Amina begon inwendig te bloeden, het duurde een tijd voor de volwassenen het doorhadden. Een arts had je daar ook niet naast de deur. Ze hebben haar pas vrij laat naar een ziekenhuis gebracht, kilometers verder. Daar kreeg mijn moeder van de artsen te horen: ‘Jullie hadden veel eerder met haar moeten komen.’ Ze was al stervende.

Mijn vader heeft het mijn moeder niet kunnen vergeven. Ze hadden elkaar nodig, maar de verwijten hielden aan. Mijn vader was continu moe of aan het werk, mijn moeder was heel druk met haar gezin. Ze zijn nog altijd bij elkaar, maar elkaar vastpakken, dat heb ik ze nooit zien doen. Laat staan dat ze emoties uitspreken. De relatie van mijn ouders is getekend door de dood van Amina, door het verdriet om haar onvervulde leven. In de woonkamer hing een prachtige zwart-witfoto van haar. Een peuter met een dikke bos krullen, ze had een mooi wit jurkje aan en zat op schoot bij mijn vader. Ze blijft rondwaren in ons gezin.”

2 Sta op de schouders van je ouders

“Ik ben opgegroeid in Leuven, een ruimdenkende stad, misschien ook wel omdat het een universiteitsstad is. Op straat werd ik vaak als klein kind door wildvreemden over mijn hoofd geaaid: ‘Schattig, die krullekes’. We kregen thuis een Spartaanse opvoeding. Mijn vader is in 1964 naar België gekomen als arbeidsmigrant, hij kende niets anders dan werken. Hij werkte zijn hele leven in een staalfabriek, de Usines Gustave Boël – de Boëls, getrouwd met één van de nazaten van Solvay, zijn een van de rijkste families van België.

Het was heel zwaar werk, mijn vader heeft zich daar letterlijk krom gewerkt om zijn kinderen alle kansen te geven. Laatst ben ik gekozen tot Solvay-fellow aan de Vrije Universiteit van Brussel, en voor mijn werk bij de Koning Boudewijn Stichting beheren we een filantropisch fonds van deze familie, die zich inzet voor het onderwijs. Dat is soms gek om te bedenken, mijn connectie tot hen, en die van mijn vader tot deze familie. Hij werkte in een ploegensysteem, kwam ’s avonds laat thuis, dan was het even eten en slapen en terug naar de fabriek. Ik heb zo’n totaal ander leven.”

3 Koester je wortels, maar vaar je eigen koers

“Toen zijn kritische pamflet ‘Het multiculturele drama’ van Paul (Scheffer, red.) in januari 2000 verscheen, las ik die ook. Ik was 27 en ik was het wel eens met zijn analyse, het idee dat de multiculturele samenleving niet is gelukt en dat we andere manieren moeten vinden om die te laten slagen. Ik had intuïtief altijd al een hekel aan dat scala aan voorzieningen voor migranten, die houden hun emancipatie tegen. Zijn stuk veroorzaakte in België niet zoveel commotie als in Nederland. Wat me opviel, was dat het een eerlijke en correcte analyse was, in klare taal geschreven. Franc parler, noemen we dat in België.

We maken nu vaak grapjes over onze cultuurverschillen. We kenden elkaar via het werk en hadden goed contact. Pas jaren later zag ik hem weer eens. Een iets te lange blik. Ik realiseerde me: dit is niet tegen te houden. Je openstellen voor gevoelens die zo intens zijn, dat durfde ik ineens. Zielsverwantschap is wat ons bindt, kunst en literatuur, een open levensinstelling, de drang om bij elkaar te zijn. Onze kinderen hebben het ook fijn onderling. Onze families hebben verschillende levensbeschouwelijke achtergronden. Maar we respecteren elkaar daarin.

Het is gezond je achtergrond te koesteren, maar ik er mijn eigen versie van. Ik heb altijd een hekel gehad aan Marokkaanse trouwerijen, drie dagen blingbling, de rij toeterende auto’s en dat pas als de vrouw getrouwd is, ze op een voetstuk in de familie staat. Alsjeblieft, lenen jullie je dochters daarvoor? Ik was mijn hele leven bewust van plan níet te trouwen, het anders te doen. Tot Paul me vroeg, toen heb ik ja gezegd. Maar met mijn eerste man ben ik niet getrouwd, we zijn gaan samenwonen en kregen twee kinderen. Nu ben ik eindelijk een getrouwde vrouw, weliswaar wat laat, haha.”

4 Wees goed en verdiep je in anderen

“Dat zei filosofe en politica Rosa Luxemburg en daar herken ik me in. Ik poog dat te doen. Empatisch zijn in de complexe tijd waarin we leven. Hopelijk sijpelt dat streven ook door in mijn werk met sociale projecten, filantropische fondsen en culturele instellingen. Try again. Fail again. Fail better, de mantra van schrijver Samuel Beckett. Als je jezelf in de spiegel aankijkt, probeer je het goede en waardige te doen en een goede levensinstelling door te geven aan je kinderen.

Mijn ouders hadden geen grip op mij, ik had als puber pittige ruzies thuis en ben op mijn achttiende vertrokken. Ik wilde geen huisje-boompje-beestje-bestaan, maar het gevolg is dat je een ander leven krijgt dan je ouders en broers en zussen, en uit elkaar groeit.

Je kunt nooit inhalen wat je in het verleden niet hebt gehad. Ik kon niet de heilige dochter uithangen en een hypocriet parcours doorlopen van trouwen met een Marokkaanse man, kinderen, alles volgens het plan. Ik ben in die rol van ‘opstandige’ gecast en zal daarin blijven. Voor mijn familie. Maar ik heb geen moment spijt van de keuzes in mijn leven.”

Beeld Merlijn Doomernik

5 Sluit je niet op in je eigen bubbel

“Ik zat voor een culturele organisatie met een groep activisten om tafel en het ging over racisme. Wat me stoort, is dat anti-racisme-activisten het debat over burgerrechten en tweederangsburgers uit de Verenigde Staten van stal halen dat hier in Europa eigenlijk niet relevant is. In Amerika speelt die sterke polarisatie tussen zwart en wit die je hier onmogelijk kunt ‘overnemen’. Zo hebben we hier geen honderd jaar gedwongen segregatie gekend. Ik begrijp hun woede, maar wil ook tegengas geven.

Er spelen zoveel meer thema’s in de zwarte gemeenschap, de moslimgemeenschap en andere gemeenschappen van minderheden. Het gaat óók over feminisme, de ondergeschikte positie van vrouwen, over ongelijkheid of discriminatie op de arbeidsmarkt, over machtsverhoudingen, houd ik ze in zo’n gesprek voor. Er is een vaste kern van activisten in België – die ik allemaal bij naam ken – die elkaar opstoken en steeds weer met dezelfde onverzoenlijke boodschap komen. Ze draaien rond in cirkels. Ze leven van de confrontatiepolitiek.

Om hun cirkeldenken te doorbreken, zeg ik dan: ‘Allez, ik heb kinderen en die zijn gemixt. Ze zijn Marokkaans-Belgisch. Ik heb niet de luxe om in een bubbel te gaan zitten. Ik kan het me niet veroorloven om me op te sluiten in één identiteit. Mijn zoon is veertien, mijn dochter tien, zij komen voort uit mijn eerdere relatie met een Belgische man. Mijn kinderen zijn even fier op hun Vlaams-zijn als op hun Marokkaans-zijn. ‘Mama, ik ga niet kiezen’, zei mijn zoon laatst, toen Marokkaanse jongens op school hadden gezegd: ‘Wat ben je nu eigenlijk: Vlaams of Marokkaans? Je moet kiezen.’ Dat hoeft niet, je hoeft niet te kiezen, je bent allebei.”

6 Radicalisme is vaak een fase

“In mijn studentenjaren was ik niet bezig met zoeken naar verbinding of consensus. Ik herken dat zwart-witdenken dus wel. Ik ging toen fel in debat met mijn professoren van de universiteit, had de mond vol van ‘westers imperialisme’, helemaal volgens de leer van Edward Saïd, en zag universele mensenrechten als een opgelegd pandoer. Het mooie van mijn professoren was dat ze openstonden voor de discussie met respect voor elkaars inzichten. Eén fantastische Joodse professor doceerde mensenrechten.

Het was de eerste keer dat ik een Joods iemand ontmoette. Mijn grootvader vertelde mij altijd dat ‘de Joden alles overnemen’, eigenlijk het klassieke antisemitisme. Deze professor ging op een geweldige manier met mij om. Hij opende mij de ogen over allerlei kwesties. Terwijl ik had geleerd van mijn ouders dat het problemen geeft als je in discussie gaat. Ik zag nu dat je mag debatteren en dat dat geen repercussies hoeft te hebben.

Toen Filip Dewinter in het parlement eens heftig naar me uithaalde, na een interview waarin ik zijn Vlaams Belang aanviel, maakte dat me niet bang, eerder strijdbaar. Je moet positie durven innemen. ‘Stomp niet af, maar stomp terug’, zei theatercriticus Wim Van Gansbeke eens. Je kunt apathisch worden en denken: dit is het. Maar ik wil niet avonden doorbrengen op sociale media en me opsluiten in mijn eigen veilige wereldje van gelijkgestemden. Laten we proberen in te grijpen in elkaars werelden.” 

Saïda Sakali (Leuven, 1973), dochter van Marokkaanse ouders, is senior projectcoördinator bij de Koning Boudewijnstichting in Brussel, bestuurder bij verschillende culturele instellingen zoals deSingel en deBuren en ontwikkelde vanuit Cultuurforum 2020 verschillende voorstellen rond diversiteit en inclusie voor de culturele sector. Ook was ze de motor achter de Fatima Mernissi Leerstoel, vernoemd naar de invloedrijke Marokkaanse feministe, en Solvay Fellow aan de VU in Brussel. Sakali trouwde in 2019 met publicist en hoogleraar Europese Studies Paul Scheffer. Ze heeft uit een eerdere relatie een zoon (14) en dochter (10) en woont in Brussel.

Trouw vraagt wekelijks een bekende of minder bekende Nederlander: welke levenslessen heeft u geleerd?

Lees ook:

Paul Scheffer schreef een helder en gefundeerd betoog over migratie

Als je roept dat migranten welkom zijn, moet je dat ook kunnen waarmaken, betoogt Paul Scheffer.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden