Abbas Maroufi  in 2001. Beeld ANP
Abbas Maroufi in 2001.Beeld ANP

NaschriftAbbas Maroufi (1957-2022)

De gevluchte Iraanse schrijver Abbas Maroufi vond in Duitsland een kil thuis

Kim Deen

De jonge Abbas Maroufi was na zijn dienstplicht net begonnen met een studie literatuur aan de universiteit van Teheran, toen de Iraanse Islamitische Revolutie losbrak. De nieuwe samenleving was geen uitnodigende plek voor een jonge schrijver. Vaak liep hij langs de achterzijde van de universiteit, waar de boekencollectie van de weduwe van de afgezette sjah ondergronds achter slot en grendel lag. “Een massagraf van de kunst”, zo zag Maroufi het.

Naast zijn werk als grammaticaleraar voor volwassenen schreef hij een debuutroman, waar hij in 1989 in een klap door bekend werd. In zijn Symfonie der doden heeft een romantische intellectueel, die voor liberale waarden staat, moeite op te staan tegen zijn streng religieuze vader en de corrupte autoriteiten. Een jaar later richtte Maroufi het tijdschrift Gardūn op, een tijdschrift over ‘de literatuur en de tijdgeest’ dat kritisch reflecteert op de politieke onvrijheid.

Dat tijdschrift speelde een grote rol in culturele kringen, die niet geliefd waren bij het regime. Maroufi werd om die reden vijand van de staat. Een jaar na de lancering van het tijdschrift vernielden gesluierde vrouwen het kantoor, kort daarna verloor Maroufi vijf tanden bij een aanval van geheime agenten. En toen hij een podium gaf aan de Iraanse schrijversvakbond leidde dat tot een rechtszaak en een verbod op het tijdschrift in 1995.

Volksverrader

Tijdens zijn rechtszaak werd hij behandeld als een volksverrader en was er sprake van de doodstraf. Na internationale druk werd hij veroordeeld tot twintig zweepslagen, zes maanden gevangenisstraf en een publicatieverbod. In 1996 besloot hij een risicovolle poging te doen om het land te ontvluchten. Onder begeleiding van de Duitse ambassadeur lukte het hem om naar Duitsland te komen, het land waar de vertaling van zijn Symfonie der doden net op het punt stond gepubliceerd te worden door de prestigieuze uitgever Suhrkamp.

In Duitsland werd hij geholpen door de Duitse schrijversvereniging PEN en de schrijver Günter Grass, die een fan was van zijn werk. Desondanks waren zijn eerste jaren in Duitsland moeilijk. Maroufi werkte jarenlang als de nachtportier van een hotel om zijn gezin te kunnen onderhouden en stopte met schrijven. Hij woonde in een ‘treurige buurt’ in de West-Duitse stad Düren, waar zijn gezin vaak het mikpunt was van zijn xenofobische buren. De buurvrouw viel regelmatig zijn vrouw en drie kinderen fysiek aan.

Pas toen hij in 2000 naar Berlijn verhuisde lukte het weer zijn pen op te pakken. In de roman Fereydoon had drie zonen schrijft hij over het tragische lot van een familie na de revolutie. De verhaallijn van de zoon Madjid, die naar Duitsland vlucht, is geïnspireerd op Maroufi’s dagen in Düren. Majid komt terecht in een psychiatrische inrichting en voelt zich tijdens wandelingen door de West-Duitse stad Aachen geïsoleerd. “Hij hoorde het geroezemoes, de kerkklokken, voetstappen, was onder de mensen en zag alles, maar speelde nergens een rol.”

Iraanse Kafka

In Berlijn vond hij meer aansluiting. Hij richtte er een Perzische boekhandel op, de grootste in Europa. De boekhandel op de Kantstrasse is vernoemd naar de ‘Iraanse Kafka’: de schrijver Sadegh Hedayat. Volgens Maroufi logeerde Hedayat in de straat en had hij het idee er ooit een boekwinkel te openen. Honderd jaar na Hedayats geboorte, in 2003, verwezenlijkte Maroufi die droom. De winkel hing vol met afbeeldingen van uilen: een symbolische verwijzing naar ‘de intellectueel’, die het, net als hijzelf, zo moeilijk had in Iran.

Hoewel hij door workshops en culturele avonden in de boekhandel langzaamaan een thuis voor zichzelf creëerde, lukte het hem nooit helemaal te aarden in Duitsland. In 2016 kondigde hij zelfs aan om na twintig jaar in ballingschap terug te keren naar zijn thuisland. Maar de reactie in Iran was zo heftig dat hij nooit vertrok. “Men kan geen boom planten in grond die niet van hem is”, zei hij in een interview. “Wij ballingen leggen de wortel van de boom van onze werken in het water om hem op een dag in onze eigen grond te kunnen planten.”

Abbas Maroufi werd op 17 mei 1957 geboren in Teheran, hij stierf aan de gevolgen van kanker op 1 september 2022 in Berlijn

Trouw beschrijft het leven van onlangs overleden heel gewone of bekende mensen. Heeft u zelf een tip voor Naschrift? Mail ons via naschrift@trouw.nl.

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2022 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden