NaschriftJoeri Fjodorovitsj Orlov

De gevaarlijke gedachten van dissident Joeri Orlov (1924-2020) bepaalden zijn levenskoers

Criticus van het Sovjetbewind Joeri Orlov, hier in 1986. foto HH, ANPBeeld Hollandse Hoogte / ANP

Joeri Orlov was een opvallende man. Wanneer hij begin jaren negentig ­Moskou bezocht, viel hij in gezelschap meteen op door zijn welige witte haardos. ‘Orlov is er’, werd dan gefluisterd, met eerbied en ontzag. Een levende legende.

Bijna de helft van zijn leven was hij een banneling. Hij moest zijn instituut verlaten, zijn stad en uiteindelijk ook zijn land. Maar toen hij in zijn nieuwe thuis, de Verenigde Staten, eenmaal vaste voet aan de grond had gekregen, zijn carrière had hervat en was hertrouwd, wilde hij niet meer terug.

‘Gevaarlijke gedachten’, luidt de titel van het autobiografische werk dat hij na zijn uitzetting schreef. Die gedachten bepaalden de koers van zijn leven en leidden al in 1956 tot zijn frontale confrontatie met de Sovjetmacht.

Ontslagen en uit de partij gezet

Orlov was een dissident avant la lettre. Kort na het beroemde Twintigste Congres van de Communistische Partij, waarop partijleider Nikita Chroesjtsjov het terreurbewind van zijn voorganger Iosif Stalin hekelde, haalde Orlov tijdens een partijbijeenkomst aan zijn Moskouse instituut fel uit naar Stalin en diens chef van de geheime politie, Lavrenti Beria. Orlov noemde hen ‘moordenaars aan de macht’ en eiste democratie. De reactie volgde onmiddellijk. Orlov, oorlogsveteraan en ­inmiddels wetenschapper van naam, werd ontslagen en uit de partij gezet. De volgende zestien jaar bracht hij door in de Kaukasusrepubliek Armenië, waar hij ver van de hoofdstad in alle rust zijn werk kon voortzetten.

Terug in Moskou nam hij het in 1972 meteen op voor zijn ­collega, kernfysicus en dissident Andrej Sacharov, toen doelwit van een haatcampagne in de Sovjetpers. Zonder lang na te denken over de mogelijke gevolgen schreef Orlov een bijtende brief aan de zittend partijleider: ‘Dertien vragen aan Brezjnev’. Hij ­eiste opheffing van de censuur en vrijheid van meningsuiting en vergeleek ‘het opsluiten van ­opposanten in psychiatrische ­inrichtingen en hen daar verminken met injecties’ met ‘het steriliseren van tegenstanders in het nazistische Reich’.

Orlovs naam als criticus van het bewind was daarmee definitief gevestigd. Kort daarop nam hij het voortouw bij de oprichting van de Sovjetafdeling van Amnesty International. In 1975 fixeerden de Sovjet-Unie en westerse mogendheden in de Helsinki-­akkoorden de status quo van het naoorlogse Europa. Eerbied voor de mensenrechten was een sleutelelement, en toen de Moskouse dissidenten een organisatie oprichtten die op de naleving daarvan moest toezien, werd Orlov het vanzelfsprekende boegbeeld.

Zeven jaar in een strafkamp

De KGB hield hem sindsdien dag en nacht in de gaten, zijn ­arrestatie was slechts een kwestie van tijd. In 1976 verdween Orlov voor zeven jaar naar een strafkamp in de Oeral en bracht daarna enkele jaren door in Siberische ballingschap. In 1986 kwam hij onverwacht vrij, tandeloos, sterk vermagerd, uiterlijk een grijsaard. Terug in Moskou werd hij ontheven van zijn staatsburgerschap en op een vliegtuig naar de VS gezet, in ruil voor een aldaar gearresteerde Sovjetspion.

Alle ontberingen ten spijt wist hij na een professionele pauze van dertien jaar wonderlijk snel de draad van zijn werk weer op te pakken aan de Cornell-universiteit. “Kom terug, dan word je hier president”, zei zijn vriend en collega Lev Ponomarjov hem bij gelegenheid met een kwinkslag, maar evengoed serieus. Orlov wuifde het weg. De wetenschap was en bleef zijn eerste liefde.

Joeri Fjodorovitsj Orlov werd geboren op 13 augustus 1924 in Moskou en overleed 27 september 2020 in New York.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden