Justin Bieber op een billboard.

EssayHet lichaam

De fitboy is overal. Waar zijn die slungelachtige jongenslijven gebleven?

Justin Bieber op een billboard.Beeld Getty Images

Nu bijna 4 miljoen Nederlanders wekelijks naar de sportschool gaan, verovert de gespierde torso het straatbeeld. Andrea Bosman krijgt heimwee naar de slungelige jongens van vroeger. ‘Wat we zien is geen achteloze schoonheid, maar resultaat.’

Andrea Bosman

Fitboy en fitgirl hebben we ze genoemd: het jonge Portugese stel in de smetteloze, antracietkleurige camper tegenover onze tent, op een camping op Sicilië. Een beetje flauw natuurlijk, zoals je dat soms doet op vakantie: mensen observeren, namen geven.

Fitgirl draagt elegant dunne pantalons en shirtjes, fitboy uitsluitend een korte broek, zodat hij de hele dag zijn gespierde torso kan laten zien. Bij het afwassen. Bij de doucheruimtes. Bij de camper. In de camper.

Nu was ik nooit een groot fan van het ontblote mannenbovenlijf in de openbare ruimte, of het nu jong of oud is, fit of niet. Kleding is een prettige vorm van beschaving. ­Jawel, ook bij 39 graden – behalve op het strand, de naturistencamping of als je Iggy Pop heet. Maar de ­torso van fitboy draagt iets anders uit dan de ‘kan-me-niet-schelen-wat-iedereen-ervan-vindt’ houding van de gemiddelde, half ontblote terraszitter.

Deze torso zegt: hier is hard ­gewerkt. Met discipline en doorzettingsvermogen. Met gezond en verantwoord leven. Wat we zien is geen achteloze schoonheid, maar resultaat.

Justin Bieber in een reclame van Calvin Klein. Beeld
Justin Bieber in een reclame van Calvin Klein.

Voetballers zagen er anders uit

Een paar jaar geleden vroeg ik het al eens aan onze toenmalige sportcolumnist, ex-profwielrenner Marijn de Vries, die zo fysiek en zinnelijk over sporten kan schrijven, of het haar ook opviel dat het (jonge) mannenlichaam aan het veranderen was, zowel in het straatbeeld als onder sporters. Dat voetballers er vroeger toch echt anders uitzagen: meestal gewoon dun, slungelig.

Ja, zei ze, sterk is het nieuwe slank, ook omdat het inzicht is gegroeid dat je van krachttraining niet alleen gespierd maar ook sterk wordt. En waar vroeger gedacht werd dat veel spieren je te zwaar en minder snel en wendbaar maakten, zitten nu zelfs de klimmers onder de wielrenners aan de apparaten. Voor Marijn die, zoals ze zelf zei, voortdurend tussen de sporty spices verkeert, toen al geen nieuwe ontwikkeling.

Het lichaam

Tijdgeest laat het lichaam stralen deze zomer. U leest deze weken onder meer over de weldaad van blote voeten, hoe oud we zullen worden, thuis fitnessen en over het verlangen om een vis te zijn.

Ik zei dat ik heimwee kon hebben naar de ‘gewone’ jongens- en jongemannenlijven van vroeger, of in ieder geval die uit de jaren tachtig en negentig, toen ik zelf een tiener/beginnende twintiger was. En meer aandacht had voor het bleke, fragiele dichterstype dat interessant kon roken dan voor spierbundels. Er een beetje slecht uitzien was toen een pre. Dat herkende Marijn, een stuk jonger dan ik, al helemaal niet. Ze hield wel van gespierd haha, zei ze, dus ook wel van die trend.

Bij meisjes was het volgens Marijn ook aan de hand, de fitness-­trend, het trainen voor een sixpack, wat ook weer meer gedoe inhield, want voor meisjes was het veel moeilijker om zo’n gespierde buik te trainen, daar moest je veel voor doen en laten. Met alle risico’s op eet- en andere stoornissen van dien.

Het gespierde lichaam op socials

Mijn dochters, toen jonge tieners, hadden zelf die ambitie tot sixpack niet, ze zaten op voetbal, maar dat ik ze dat woord wel vaak hoorde gebruiken en dat ze een sixpack móói vonden, was voor mij een noviteit. Dat ze het gespierde lichaam voortdurend voorbij zagen komen op de socials, op reclameposters (denk aan de Calvin Klein-reclames met popidool Justin Bieber) moet hun idee van wat er fraai kan zijn aan een lichaam (m/v/x) wel hebben beïnvloed.

Meer een tijdsbeeld dus dan puur een kwestie van persoonlijke smaak.

David Cassidy op de cover van 'Rolling Stone'. Beeld
David Cassidy op de cover van 'Rolling Stone'.

In mijn jeugd waren die gespierde jongens er niet, althans niet in de – alternatieve – scene waar ik in verkeerde. Nu is dat anders. Zelfs in de tv-bewerkingen van de hoogsensitieve romans (Normale mensen, Gesprekken met vrienden) van de Ierse schrijfster Sally Rooney, hoofdzakelijk bevolkt door dunne, bleke, boekverslindende meisjes, zijn de objecten van hun begeerte sportieve, getrainde jongens.

Ontwikkeling van de fitnessbranche

Het gespierde lichaam is voor de huis-, tuin- en keukensporter een recent gegeven, valt te lezen in het Fitness Markt & Trend Rapport 2020-2024, een publicatie van Blackbox Research, NL Actief en het Mulier Instituut dat deze zomer verscheen, en waarin de spectaculaire groei van de fitnessbranche (vooruit dan) ‘een sterk verhaal’ wordt genoemd.

‘Nog maar enkele decennia geleden waren beoefenaren van fitness dun gezaaid, werd het aanbod verzorgd door enkele vakidioten, was er nauwelijks concurrentie,(...) was de associatie met mannelijke ijzerpompers lastig te vermijden.’

In de fitnessbranche is volgens de makers van het rapport sprake van een dubbele groei: van het aantal deelnemers én van het aantal aan fitness bestede uren. Sinds het begin van deze eeuw is de wekelijkse fitnessdeelname van volwassen Nederlanders toegenomen met een factor 2,4: van 11 procent (2001) naar 27 procent (2020).

In 2020 deden 3,9 miljoen volwassen Nederlanders die wekelijks aan fitness, terwijl de totale wekelijkse sportdeelname steeg van 51 naar 55 procent. Ook steeg het aantal bezoeken aan de fitnessschool. In 2001 zei 22 procent van fitnessbeoefenaren dit meer dan twee dagen per week te doen. In 2020 was dat 40 procent.

Ook interessant: ‘De fitnesser van tegenwoordig is niet die van vroeger. Mannen, tieners en personen met een laag inkomen hebben een inhaalslag gemaakt.’

Ik probeer te bedenken wat me stoort aan dat beeld en of het klopt. Ondertussen zie ik het overal om me heen. Op de woonafdeling van de Bijenkorf schamp ik langs peperdure kaarsen van een hip merk uit Londen in de vorm van een klassieke, hoofdloze torso met een sixpack, Drusus heet hij, genoemd naar de Romeinse bevelhebber die onder Augustus diende.

Zelfs in de cultuursector is de fitboy doorgedrongen tot op de heiligste podia in de vorm van de Zwitserse ster-­dirigent Lorenzo Viotti en zijn superstrak getrainde lijf, dat hij voor de glossy Men’s Health uitgebreid liet fotograferen.

Gek geworden regisseur

Er zijn heus nog wel slungelige jongens en mannen over. Zolang de ranke Hollywoodacteur Timothée Chalamet niet door een gek geworden regisseur naar het krachthonk wordt gestuurd, is niet alles verloren.

En er is nog een alomtegenwoordiger verschijnsel dan het getrainde, gespierde lichaam: het lichaam met overgewicht – al lijkt de kortstondige adoratie van de dadbod, de man die het allemaal wat heeft ­laten lopen en over een ­beginnend buikje beschikt – iets van lang geleden.

Dat de fitnesstrend sinds het begin van deze eeuw werkelijk exponentieel groeide naar meest beoefende sport – zie de cijfers hiernaast – komt ook doordat een samenleving waarin alles wat je maar wilt eten ongelimiteerd voorhanden is, discipline vergt van wie slank wil blijven. Zeker als tegelijkertijd het beeld overheerst dat alleen een slank, fit lichaam succesvol kan zijn.

Zo begint de bozige roman GRM, Brainfuck van de Duitse schrijfster Sybille Berg met de beschrijving van de fitte lijven van investeringsbankiers rond het jaar nul, afgezet tegen het door haar zo genoemde Verliererleib, wat je gebrekkig kunt vertalen met loserlijf: dat is volgens haar ‘wit, dik en ongetraind’. Wie een gespierd lichaam heeft, is niet dik en laat zien over de nodige zelfbeheersing te beschikken.

David Cassidy, idool uit de jaren zeventig. Beeld Getty Images
David Cassidy, idool uit de jaren zeventig.Beeld Getty Images

In Fitter, harder & mooier (2008) duidden sportsocioloog Ruud Stokvis en sportfilosoof Ivo van Hilvoorde de ‘onweerstaanbare opkomst van de fitnesscultuur’ zoals de ondertitel luidt. Hun geschiedschrijving begint rond de vorige eeuwwisseling, rond 1900 dus, als de gespierde man vooral een obscure kermis- of circusartiest is. Het beeld van het getrainde lichaam begint zich vanaf dat moment te verspreiden, mede door de opkomst van tijdschriften en handboeken. Zo wordt het al snel een persoonlijk te bereiken ideaal en niet alleen iets om op afstand te bewonderen.

Druk op sociale media om er goed uit te zien

De snelle groei van fitness sinds de jaren zeventig komt volgens de auteurs door de ‘problematisering van het lichaam’ door het slankheidsideaal en het toenemend belang van een representatief uiterlijk. In de 21ste eeuw breidde zich dit alleen maar explosief uit. Aan de telefoon zegt Van Hilvoorde dat de trend verder versterkt is sinds Fitter, harder, mooier verscheen.

Sociale media hebben de druk om er goed uit te zien versterkt en sindsdien zijn met name mannen en jongens meer gaan trainen. “Het idee van werken aan het lichaam was lange tijd gericht op vrouwen, die moesten aantrekkelijk zijn. Maar nu is de blik van de vrouw – ik zeg het even vanuit een heteroseksueel perspectief – ook op die manier op de man gericht.”

De leeftijd ziet hij ook omlaag gaan. Van Hilvoorde begrijpt het wel. “Voor een puber die behept is met wat meer schaamte is verbetering van het lichaam naar een ideaalbeeld aantrekkelijk en hoe sterker die beelden van dat lichaam verinnerlijkt zijn, hoe groter de discipline.”

Hij ziet het bij zijn zoon van zestien, die doet ook aan fitness. “Hij is daarin heel gedisciplineerd en systematisch. Het is toch niet hetzelfde als naar de voetbalclub gaan om te trainen en te spelen, hier komt iets anders bij kijken.”

“Ik vind het zeker niet allemaal negatief, wat ze oppikken en leren over hun lichaam en gezonde voeding.” Als hij nu naar zijn zoon kijkt is hij bijna jaloers, zegt Van Hilvoorde. “Had ik op die leeftijd maar zo’n lichaam gehad! Maar ja, het hoefde toen niet. Ik ben anderzijds ook blij dat ik niet die druk heb ervaren en gewoon ging voetballen.”

Vrouwelijke blik op mannelijke schoonheid

In mijn kast staat De jongen, een prachtig geïllustreerd boek van Germaine Greer waarin ze haar blik – en in het algemeen de vrouwelijke, zinnelijke blik – op mannelijke schoonheid uiteenzet. Nu is het al bijna twintig jaar oud, maar het vormt een mooie catalogus van het (jonge) mannenlichaam door de eeuwen heen in kunst en fotografie.

Greer beschrijft allereerst wat een jongen eigenlijk is. Nu, die jongenstijd is volgens haar in een vloek en een zucht voorbij. ‘De man is mooi wanneer zijn wangen nog glad zijn, zijn lichaam onbehaard, zijn hoofd bedekt met een weelderige haardos, zijn blik helder, zijn houding beschroomd en zijn buik plat.’

Tot haar vreugde ziet Greer ze begin deze eeuw in Londen ineens veelvuldig verschijnen op reusachtige billboards voor mannenparfums en ondergoed. ‘Wij hoeven alleen maar onze ogen op te slaan naar de mooie afbeeldingen van jongemannen die overal om ons heen te vinden zijn, en er gaat voor ons een wereld open van veelzijdige en beschaafde genoegens’.

Met welke blik je er ook naar kijkt: die jongeman op dat bill­board is tegenwoordig een heel andere dan een paar decennia geleden, zo zie je in dit boek. Er is een (bijna) naaktfoto in afgedrukt die Annie Leibovitz begin jaren zeventig maakte van David Cassidy voor het blad Rolling Stone. Cassidy was 24 en als acteur in de muzikale televisieserie The Partridge Family waanzinnig populair. Het blad waarin deze foto verscheen is nog steeds het meest gezochte antiquarische nummer van Rolling Stone.

David Cassidy in het blad 'Rolling Stone'. Beeld
David Cassidy in het blad 'Rolling Stone'.

Cassidy poseert met zijn armen om zijn bovenlijf geslagen, alsof hij zichzelf wil knuffelen, de heupen licht gekanteld, er is nog een streep donker schaamhaar te zien. Hij heeft sluik lang haar met een pony en geloken ogen. Een ketting om zijn hals. Zijn lichaam oogt klein en smal. Zonder tattoos. Op een andere foto uit de serie is ook nog een litteken te zien dat over zijn zij loopt.

Ik laat de foto aan mijn dochter (22) zien, die haar neus een beetje verbaasd optrekt. Moeilijk voor te stellen voor haar, dat een halve eeuw geleden haar leeftijdgenoten idolaat waren van deze jongen.

Ik vind het vooral een ontroerende foto. Er is aan dit lichaam schijnbaar niet hard gewerkt. Nu is het – zo lees ik – in die wilde jaren zeventig ook niet zo goed gegaan met Cassidy wat de seks, drugs en rock-’n-roll betreft, maar dat doet er hier niet zo toe. Zijn lichaam is niet inwisselbaar voor een ander lijf met spieren. Het komt niet uit een mal. Het hoort bij hem. Er mag een litteken op zitten. Het oogt zacht, niet als het keiharde resultaat van discipline.

Het is er gewoon, achteloos.

Lees ook:

Nog maar iets meer dan de helft van de Nederlanders sport wekelijks

In 2021 stopten 800.000 Nederlanders met wekelijks sporten. Na iedere lockdown liep de sportdeelname terug, blijkt uit cijfers van NOC-NSF.

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2022 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden