Gebarentolk Irma Sluis afgelopen april, tijdens een persconferentie over de coronamaatregelen.

Het jaar vanIrma Sluis

De doventolk die Nederland het hamstergebaar leerde, zit op roem niet zo te wachten

Gebarentolk Irma Sluis afgelopen april, tijdens een persconferentie over de coronamaatregelen.Beeld ANP

De coronapersconferenties maakten van gebarentolk Irma Sluis onbedoeld een bekende Nederlander. Nu zit ze toch in een quiz, ja, maar als tolk.

Jann Ruyters

Enig afbreukrisico was er wel voor Irma Sluis, de meest geliefde gebarentolk van het land, toen vorige maand bleek dat ze toch was gezwicht voor de druk. Na anderhalf jaar bijna overal nee op zeggen – geen spelprogramma’s, geen talkshows, geen interviews – zat Sluis in Margriet van der Lindens talkshow M om een nieuw tv-programma aan te kondigen: Hands Up, een quiz op NPO 3 waarin zes horende BN’ers in een duo samen met zes dove en slechthorende jongeren opdrachten uitvoeren.

In de quiz mag alleen gecommuniceerd worden in gebarentaal en het duo met het meeste gebarentaalgevoel wint. Sluis ontwikkelde samen met de makers de formule en doet zelf ook mee, niet als presentator maar als tolk, benadrukte ze. Ze zat ook wat terughoudend aan de talkshowtafel. Het bleef raar, die voortdurende nieuwsgierigheid van mensen naar haar persoon, zo vertelde ze, iedere dag was er wel één onbekende die haar aansprak. Terwijl ze die schijnwerpers helemaal niet zocht. Deze stap had puur te maken met haar liefde voor haar vak, het gevoel dat ze alle aandacht ten goede kon keren door er op televisie iets nuttigs mee te doen

Dansende vingers

Dat Irma Sluis de nieuwsgierigheid van mensen vooral raar vindt, is dan weer niet zo vreemd. Kun je als literair vertaler naam maken, een tolk blijft meestal onzichtbaar: de voice-over buiten beeld, het microfoontje in iemands oor. De gebarentolk die op de nationale televisie de coronapersconferenties vertaalt, is dan wel een schizofrene variant.

Nu al bijna twee jaar staan ze midden op het podium op een verhoginkje te gebaren, tussen premier en minister in. Met grimassen en dansende vingers trekken ze de aandacht weg van de dwingende klemtonen van Mark Rutte en de grote ogen van Hugo de Jonge. En de expressieve Irma Sluis is daar een meester in. Het is een sport geworden om tijdens de persconferenties de herken­bare beelden op te pikken, tussen de voor niet-gebarenden onnavolgbare symbolen en indexen van de Nederlandse gebarentaal. Zo leerde ik vaccinatie (vinger prikt in schouder, duhuh), kappers (knipgebaar), denken (de vinger omhoog bij het voorhoofd). En echt iedereen kent sinds maart 2020 het ­gebaar voor hamsteren.

Gebarentaal in de schijnwerpers

Tussen de veelheid aan memes, ­parodieën en odes aan Irma Sluis (Draadstaal, TV Kantine, Simone Kleinsma) die sindsdien de revue passeerden vormt het stukje ‘Een gebaar zegt meer dan duizend woorden’ van het tv-programma Klokhuis het hilarische hoogtepunt, omdat deze sketch zo prachtig laat zien wat haar effect is. We zien Sluis in negentiende-eeuwse jurk als gebarentolk bij een executie in het Wilde Westen. Acteur Maarten Heijmans speelt de ter dood veroordeelde outlaw die alle aandacht verwacht voor zijn gedragen laatste woorden en dan geërgerd moet constateren dat iedereen ­gebiologeerd naar die figuur naast hem zit te staren. Als hij wil ingrijpen raakt ook zijn blik gevangen door Sluis, wier mimiek zijn zielige levensverhaal zoveel extra lading geeft, dat hij in tranen uitbarst om zijn eigen woorden. De nuances in de grammatica gaan voor niet-gebarenden verloren, maar de grimassen die duidelijk moeten maken of iets een schreeuw, een vraag of een grap is, of het om hamsteren of om verzamelen gaat, zeg maar, werken direct op ieders gemoed, beter dan de klemtonen van Rutte.

De hype rond Irma Sluis gaf een flinke boost aan de aandacht voor de Nederlandse gebarentaal, die al in 1847 op een dovenschool in Groningen werd gesproken, in een Gronings dialect, maar nog tot 1980 officieel verboden was. Ze is niet de enige gebarentolk die een nationale beroemdheid werd. In 2017 maakte in de VS Sam Harris furore, een gebarentolk die de gouverneur van Florida bijstond toen die de opdracht tot evacueren bekendmaakte en die, zo is terug te zien op YouTube, als een mimespeler excelleert in de grimassen. In Nieuw-Zeeland is Alan Wendt populair, de vaste tolk van premier Jacinda Ardern, omdat hij altijd aan haar zijde staat, een verbindende figuur in woelige tijden.

Geen piepstem

Ondertussen weten we na ruim anderhalf jaar coronacrisis en vijf afleveringen van Hands Up van Sluis weinig meer dan een paar nuchtere feiten. Dat ze geboren is in Den Haag in 1971. Dat ze besloot om de ­opleiding gebarentaal te volgen toen ze als receptionist bij de informatiebalie van de NS met de mond vol tanden stond tegenover dove of slechthorende klanten. Dat ze kinderen heeft en houdt van yoga. Dat het tolken haar bevalt omdat ze steeds in uitzonderlijke situaties komt waar ze wat leert.

Bij de quiz is het publiek bij de vijfde ­aflevering aardig geslonken, maar zo’n 240.000 kijkers zijn er toch nog steeds aardig wat. Het persoonlijk afbreukrisico omzeilt de ­tv-tolk behendig. Haar stem is niet nasaal of piepend – wat talloze sterren van de stille film ooit de kop kostte – maar helder, rustig, met licht Haags accent. En Sluis houdt zich bij haar leest: ze laat haar handen en ­opgetrokken wenkbrauwen het werk doen.

Lees ook:

Tv-column van Willem Pekelder

De stem van Irma Sluis en het rariteitenkabinet van Tom Waes

Column van Stijn Fens

De gebarentolk bij de tv-mis, het is wennen

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2022 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden