NaschriftEvert van Uitert

De controversiële kijk van Evert van Uitert (1936-2021) op Van Gogh werd gemeengoed onder kunsthistorici

De Van Gogh-benadering van kunsthistoricus Evert van Uitert was het uitgangspunt van een grote overzichtstentoonstelling in het Van Gogh Museum in 1990. Beeld
De Van Gogh-benadering van kunsthistoricus Evert van Uitert was het uitgangspunt van een grote overzichtstentoonstelling in het Van Gogh Museum in 1990.

Evert van Uitert was meer dan alleen kunsthistoricus. Studenten en promovendi kenden hem als een erudiete en betrokken docent. Met zijn dwarse blik op kunsthistorische kwesties kwam hij geregeld in aanvaring met vakgenoten.

Een stijve kamergeleerde was Evert allerminst, ook uiterlijk niet. Hij oogde eerder artistiek, met zijn baardje, ringetje in het oor en handgebreide truien. Wat dat aanging was hij op zijn plek in het linkse universitaire milieu in Amsterdam. Als hoogleraar kunstgeschiedenis van de nieuwste tijd op de UvA toonde hij zich niet trots op zijn toga. Hij hield niet van poeha en gewichtigdoenerij, bescheidenheid kenmerkte hem.

Voordat hij in 1984 in Amsterdam werd aangesteld werkte hij op het kunsthistorisch instituut in Utrecht waar hij opklom tot hoofdwetenschappelijk medewerker. Net als in Amsterdam had ook hier de democratisering in het onderwijs ingezet; het contact tussen docenten en studenten was informeel.

Ze troffen elkaar in de koffiekelder waar Evert vaak een ongedwongen praatje aanknoopte. Hij was geïnteresseerd in zijn studenten, wilde begrijpen wat hen motiveerde en vond het leuk om samen plannen te smeden. Hij kon plagen en ironische grappen maken, maar was altijd bereid met iemand mee te denken over een onderwerp alsof het hem persoonlijk aanging. Met zijn brede kennis en belezenheid wist hij studenten te inspireren en uit te dagen, waarbij hij zich niet beperkte tot zijn eigen vakgebied. Te pas en te onpas noemde hij boeken, maar dwingende literatuurlijstjes gaf hij niet. Zijn manier van denken was speels en associatief, tegen een studente die zich verdiepte in de schilder Kees van Dongen zei hij: “Moet je niet eens kijken bij Baudelaire?”

Naast een enthousiasmerende docent was hij een empathische promotor. De 25 promovendi die hij in de loop der jaren begeleidde sleepte hij allemaal op een of andere wijze door hun onderzoek heen. Toen promovenda Saskia vlak voor de deadline in tijdnood raakte kwam hij met zijn vrouw Diana naar haar toe. Terwijl zij de laatste hoofdstukken van haar proefschrift printte, zaten Diana en hij met Saskia’s dochtertje tussen zich in te wachten op de steiger bij het riviertje voor het huis, met hun voeten spetterend in het water.

Stof doen opwaaien

Zelf promoveerde Evert in 1983 met een baanbrekend proefschrift over Van Gogh dat stof deed opwaaien. Anders dan destijds gebruikelijk besteedde hij aandacht aan de ontwikkeling van het kunstenaarschap en het artistieke proces. Hij plaatste de schilder in zijn tijd, kroop als het ware in diens huid en keek naar wat hem had gevormd. Die nieuwe benadering werd later gemeengoed onder kunsthistorici en was ook het uitgangspunt van een grote overzichtstentoonstelling in het Van Gogh Museum in 1990.

Evert had vaak een afwijkende visie op hoe je hedendaagse kunst moest bestuderen en botste daarover met vakgenoten. Zijn oratie bij zijn benoeming tot hoogleraar leidde tot ophef. Op zijn afdeling ondervond hij weerstand, toch boog hij niet. Hij was aimabel, niet iemand die het vuur per se wilde opstoken, maar polemiek ging hij niet uit de weg.

Als hoogleraar kunstgeschiedenis van de nieuwste tijd op de UvA toonde Evert van Uitert zich niet trots op zijn toga. Hij hield niet van poeha en gewichtigdoenerij. Beeld
Als hoogleraar kunstgeschiedenis van de nieuwste tijd op de UvA toonde Evert van Uitert zich niet trots op zijn toga. Hij hield niet van poeha en gewichtigdoenerij.

Hij maakte naam als kunsthistoricus, zijns ondanks leek het wel; in het licht stond hij niet graag. Tegenover zijn ouders voelde hij zich zelfs beschroomd, alsof hij met het beklimmen van de universitaire ladder het ouderlijk arbeidersmilieu had verraden. En dat terwijl zijn opa een sociaaldemocraat van de oude stempel was die vond dat je je moest verheffen. Evert was de enige in de familie die de kans greep om te studeren.

Hij groeide op in Amsterdam waar zijn vader werkte bij een vestiging van handelmaatschappij R.S. Stokvis en Zonen die Philipsproducten verkocht. Evert was in het gezin met drie jongens het nakomertje. Nadat hij met moeite had leren lezen, lag hij het liefst met een boek op de bank. Tekenen deed hij ook graag en zo koos hij na de driejarige hbs voor een opleiding tot tekenleraar. Omdat hij zichzelf bij nader inzien niet voor de klas zag staan en geen zin had in orde houden, besloot hij kunstgeschiedenis te gaan studeren.

Evert van Uiter met kunsthistorica Claudine Chavannes-Mazel, zijn latere partner. Beeld
Evert van Uiter met kunsthistorica Claudine Chavannes-Mazel, zijn latere partner.

Hij woonde toen inmiddels samen met Diana Kaltofen die hij op de tekenacademie had ontmoet. Ze trouwden in 1963 en betrokken enige tijd een woonboot tot ze verhuisden naar een flat in Utrecht. Daar werden twee dochters geboren, later kregen ze nog een zoon. Met het gezin ondernam hij kampeervakanties en bezocht hij talloze musea, kerken en kastelen. Hij liet hen kennismaken met muziek van onder anderen Eric Clapton en Randy Newman en bemoeide zich met de schoolkrant.

Eigenzinnige strategie

Jaren later – de kinderen waren al het huis uit en Evert was inmiddels professor in Amsterdam – leerde hij kunsthistorica Claudine Chavannes-Mazel kennen. Het was begin jaren negentig, op de universiteit woei een anarchistisch-marxistische wind: een hoogleraar was elitair, van hoorcolleges leerde je niets, een docent mocht niet langer dan tien minuten aan het woord zijn. Evert, tegendraads als hij kon zijn, was het niet eens met dit beleid en vond in Claudine een medestander. Samen hadden ze veel plezier in het bedenken van een eigen strategie.

Ze werden meer dan collega’s toen de vonk oversloeg. Na een turbulente episode scheidden Evert en Diana en vond hij een haven bij Claudine. Ze maakten trouwplannen, kochten trouwringen, maar daar lieten ze het bij: de belofte die ze aan elkaar gedaan hadden was eigenlijk wel genoeg. Na zijn emeritaat in 2001 bleef hij actief. De geboorte van zijn kleinkinderen en die van Claudine gaf zijn leven een nieuwe dimensie. Met kinderen vond hij het altijd al veel leuker dan met volwassenen, nu hij opa was merkte hij dat eens te meer.

Evert van Uitert met kleinkinderen Beeld
Evert van Uitert met kleinkinderen

Hij bleef onveranderd blijmoedig toen sluipenderwijs in zijn hoofd iets begon te verschuiven. Wel frustreerde het hem dat hij een artikel niet tot een goed einde wist te brengen. Nadat alzheimer werd geconstateerd reageerde hij opgelucht: nu begreep hij waarom het schrijven niet lukte. Uiteindelijk belandde hij na een zware hersenbloeding in het ziekenhuis; kort daarna stierf hij, rustig en zonder nog bij kennis te zijn geweest.

Precies zoals hij had gehoopt.

Evert van Uitert werd geboren op 20 februari 1936 in Amsterdam en overleed op 30 mei 2021 in Den Haag.

Trouw beschrijft het leven van onlangs overleden heel gewone of bekende mensen. Heeft u zelf een tip voor Naschrift? Mail ons via naschrift@trouw.nl.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden