NaschriftJörn Donner (1933-2020)

De buitenwereld zag Jörn Donner (1933-2020) als arrogant, maar zijn vrienden kenden een andere versie

Jörn Donner: ‘Ik weet niet wat gezinsleven is. Dat je samen eet en televisie kijkt? Daar doe ik niet aan mee.’

In Finland weet iedereen wie ik ben, maar hier in Zweden weet geen duivel het, dus denken ze dat ik een of ander pedofiele knakker ben en dat is niet grappig. Ik kijk dus wel uit om met iemand een gesprek aan te gaan. Als ik in de metro zit, zie ik oudere mensen naar me kijken. Ik ben iemand die ze lang geleden op tv zagen maar van wie ze de naam niet meer kennen. Een levend spook.”

In een interview met de Zweedse krant Expressen in 2015 liet de Finse auteur, cineast, criticus en politicus Jörn Donner zich uit zoals men van hem was gewend: non-conformistisch en zonder scrupules, of, zoals critici het ongezouten verwoordden: een ‘rokende, drinkende, scheldende en arrogante Finland-Zweed’. Controverses waren Donners levenslucht.

De duizendpoot, die in het Helsinki van 1933 werd geboren en zichzelf overigens een Zweeds sprekende Fin noemde, geen Finland-Zweed, zoals de van oorsprong Zweedse bevolking in Finland wordt aangeduid, zou zijn leven afwisselend doorbrengen in de twee buurlanden aan tegenovergestelde oevers van de Botnische golf, maar nooit zou hij zich plooien naar de Zweedse conventionaliteit.

‘Niet over gevoelige zaken praten’

“Dat is het probleem met dit land”, zei hij, in het interview. “Hier kan je niet over gevoelige zaken praten. Hier is alles altijd leuk.” Donner overleed op 30 januari, daags voor zijn 87ste verjaardag. ‘Aan ouderdom, zoals hij zelf gezegd zou hebben’, schreef zijn vrouw Bitte Westerlund in het bericht van zijn overlijden. Donner was jarenlang longkankerpatiënt.

Het waren de Tweede Wereldoorlog en de afwezigheid van een vader die hem, naar eigen zeggen, tot schrijver hebben gemaakt. “Tussen mijn zesde en elfde was het oorlog”, vertelt hij in de documentaire ‘En film om Jörn Donner’. Hij was de jongste uit een gezin van vijf. “Mijn vader stierf toen ik twee was, mijn broers en zussen waren ergens ander, mijn moeder was ziek, of weg, en ik heb me mijn eigen opvoeding bijgebracht. Net zoals mijn contramine.”

De solitude Jörn ving op zijn achtste levensjaar aan met schrijven. Op zijn vijftiende voltooide hij zijn eerste roman. In de jaren vijftig vestigde Donner zich als cultuurrecensent en begon hij met het schrijven van literaire non-fictie, waarvan ‘Rapport uit Berlijn’ (1958) een van zijn eerste publiekssuccessen werd. In de decennia die volgden publiceerde hij bijna jaarlijks een boek. Maar wie Donner reduceert tot zijn schrijverij doet hem tekort. Hij was jarenlang een sociaal-democratisch politicus in zowel het Finse parlement als het Europees Parlement.

Als enige Fin won hij een Oscar

Niet in de laatste plaats was Donner cineast. Hij regisseerde en produceerde een twintigtal films, waaronder Ingmar Bergmans ‘Fanny och Alexander’ (1982). Hiervoor nam Donner, als eerste en tot op heden enige Fin, een Oscar in ontvangst. “Thanks to the academy for having a very good taste”, klonk zijn dankwoord toen hij het gouden beeldje in zijn handen gedrukt kreeg.

Donner trouwde drie keer – niet vaak, vond hij zelf, als hij het met sommige anderen vergeleek. Hij kreeg zes kinderen, met de oudste twee had hij geen contact. Zijn enige dochter overleed op 36-jarige leeftijd na een kort ziekbed.

“Ik weet niet wat gezinsleven is”, merkt hij in de documentaire op. “Dat je samen eet? Dat je samen naar stupide tv-programma’s kijkt? Dankjewel, maar daar doe ik niet aan mee.”

Twee gezichten

“Soms”, schreef Donner in zijn boek ‘Värför jag finns’ (Waarom ik besta, 1998), “heb ik me afgevraagd of al dit afstand-verlangen, al mijn reizen, pogingen waren te vluchten voor de eigen werkelijkheid, diens grijsdagen en tristesse. Ik heb familie teleurgesteld, vrienden teleurgesteld, echtgenotes teleurgesteld­­ en vrouwen met wie ik omging, ik heb kinderen teleurgesteld en ik heb het nagelaten te zeggen wie ik was omdat ik dat niet wist.”

Toch beschrijven zijn naasten Donner als iemand met twee gezichten, een voor het publiek en een voor zijn directe omgeving. Voor die laatste categorie kon Donner een ‘loyale en warme vriend’ zijn. Hij was, zoals hij zelf zei, een onzekere jongen die zijn verlegenheid maskeerde met een aanmatigend voorkomen.

Jörn Donner werd geboren op 5 februari 1933 in Helsinki en overleed daar op 30 januari 2020.

Trouw beschrijft het leven van onlangs overleden heel gewone of bekende mensen. Heeft u zelf een tip voor Naschrift? Mail ons via naschrift@trouw.nl.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden