Hadewijch Kapteijn (64) leest haar man Samuel de Lange (72) vaak in het weekend voor. Al 25 jaar. Tijdens hun vakanties in Frankrijk doet ze dit dagelijks. Soms urenlang.

Voorlezen

Blijf elkaar voorlezen. Oók als je volwassen bent

Hadewijch Kapteijn (64) leest haar man Samuel de Lange (72) vaak in het weekend voor. Al 25 jaar. Tijdens hun vakanties in Frankrijk doet ze dit dagelijks. Soms urenlang.Beeld Martijn Gijsbertsen

Waarom stoppen met voorlezen als kinderen ouder worden? Terwijl voorlezen juist zo verbindt, zeker als een geliefde dat doet. Het is die bekende stem die het verschil maakt, merkte ook Roos Menkhorst toen zij haar vader voorlas in het laatste jaar van zijn leven.

Mijn vader kon door de tumor in zijn hoofd de laatste maand van zijn leven niet meer praten. In het hospice waar hij in die periode verbleef, zat er niet veel anders op dan hem eindeloos veel voor te lezen. Uit ‘Don Quichot’, dat was het boek dat hij nog een keer wilde horen; over een edelman die op een dag wakker werd en dacht dat hij een ridder was. Samen met zijn buurman, een boer, die hij zo gek had gekregen om zijn schildknaap te worden, trokken ze de wereld in om als dolende ridders avonturen te beleven.

Ik heb het afgelopen jaar veel naast mijn vader gezeten met een boek op schoot. Amper een week na zijn hersenoperatie in oktober 2018 vroeg hij of ik hem wilde voorlezen. Twee maanden ervoor had mijn vader, toen 64, plotseling moeite gekregen met lezen, een van de dingen die hij het liefste deed. Kort daarop volgde de diagnose: een agressieve hersentumor, een ongeneeslijke ziekte met een dramatisch slechte prognose. Het was een onwerkelijke en verdrietige tijd. Toch had mijn vader binnen korte tijd een lijst met zo’n tien boeken samengesteld die hij nog een keer wilde horen, en wel het liefst van mij.

Rollen omgedraaid

Het was fijn om zo’n duidelijke opdracht te krijgen. Ik las voor terwijl mijn vader op de bank lag, zijn hoofd ondersteund door een kussen, zijn ogen dicht. Bij onze eerste voorleessessies zat ik een een beetje onwennig naast hem. De laatste keer dat we zo zaten, was misschien wel dertig jaar geleden, toen waren de rollen omgedraaid. We begonnen met de brieven die Vincent van Gogh aan zijn broer Theo schreef toen hij in Drenthe verbleef. In de herinnering van mijn vader werkten de passages over het Drentse landschap en zijn inwoners fenomenaal in combinatie met de wanhoop van de kunstenaar, die naast geldzorgen ook liefdesverdriet had.

Ik las voor: “Vanavond was de heide ongemeen mooi. De lucht was van een onuitsprekelijk fijn lila wit.” Af en toe struikelde ik over het oud-Nederlands van Vincent van Gogh. Of legde ik de klemtoon verkeerd. Soms dacht ik tijdens het voorlezen onwillekeurig aan de boodschappen die ik nog moest doen, of aan een mail die ik vergeten was te sturen. Met een schuin oog keek ik naar mijn vader om te zien of hij iets had meegekregen van mijn verlies aan concentratie. Na een half uur voorlezen verzuchtte hij: “Geweldig, ga door. Dit helpt.”

Saskia Zwijnenburg (47) leest haar dochter Tara (13) elke avond voor.Beeld Martijn Gijsbertsen

Levenshaast

Onder andere ‘Ulysses’ van James Joyce stond op zijn lijst, maar ook ‘Robinson Crusoë’, ‘De steppe’, een verhaal van Tsjechov en ‘Don Quichot’. Mijn vader had levenshaast en spoorde mij aan het tempo op te schroeven. Via de dictafoon-app op mijn telefoon begon ik met voorlezen op de momenten dat mijn vader er zelf niet bij was. Via WhatsApp stuurde ik hem de ingesproken audio-fragmenten door. Avond na avond sloot ik mezelf op in de eetkamer. Op tafel lag het boek, ernaast mijn telefoon. Het boek dat we lazen, zat op werkdagen standaard in mijn tas.

Op kantoor ging ik bij wijze van pauze een half uurtje voorlezen in een aparte ruimte. Onderweg in de auto, mijn vriend reed, ging het voorlezen ook door. Vrienden, familie en collega’s keken mij ietwat meewarig aan als ik ze vertelde over mijn nieuwe bezigheid. “Wat een werk! Had je inmiddels niet heel goede luisterboeken?” Ik legde uit dat mijn vader het prettig vond om mijn stem te horen voorlezen uit de boeken die hem zo dierbaar waren.

Ik vond het zelf ook al gauw fijn om te doen: ik dacht niet meer zo snel aan andere klusjes en ik werd steeds makkelijker meegenomen door het verhaal. Mijn vader had mij met zijn verzoek – hoe tijdrovend ook – de mogelijkheid gegeven om de angst die ik voelde over zijn ziekte, voor even om te zetten in iets rustgevends als voorlezen. Dat gold ook voor hemzelf: door het luisteren naar de fragmenten voelde zijn eigen wanhoop even minder zwaar.

Saskia Zwijnenburg leest samen met haar man Joost Roks haar kinderen Tara (13) en Senn (8) dagelijks voor.Beeld Martijn Gijsbertsen

Voorlezen aan volwassenen is een zwaar onderschatte bezigheid. Dat komt ook naar voren uit recente cijfers van de Leesmonitor: van de mensen die weleens voorlezen (39 procent van de Nederlanders) doet 9 procent dit aan de eigen partner, 2 procent aan een vriend of vriendin en 1 procent aan eigen ouders. Kinderen worden met 31 procent vanzelfsprekend het meest voorgelezen.

Renate Rubinstein las voor

“Voorlezen is geweldig, het verbindt ontzettend”, zegt Maurits Rubinstein van uitgeverij Rubinstein in zijn kantoor in Amsterdam. In 1985 was hij degene die het luisterboek in Nederland introduceerde. Hij begon op enigszins vergelijkbare manier, vertelt hij. Zijn tante Renate Rubinstein, die onder de naam Tamar jarenlang columns schreef in Vrij Nederland, leed lange tijd aan de ziekte multiple sclerose. Ze schreef er het boek ‘Nee, heb je’ over. Ze had dit geschreven met haar goede vrienden Hein Donner – die een hersenbloeding had gehad – en Annie M.G. Schmidt – die erg slecht zag – in haar achterhoofd. Rubinstein: “Toen het af was, wilde ze het dolgraag aan hen voorlezen. Dat zou haar vanwege haar ziekte alleen veel te veel tijd en energie hebben gekost. Ik heb toen gezegd: ‘Joh, lees het gewoon een keer aan mij voor, dan neem ik het op.’”

Rubinstein maakte verschillende kopietjes van het luisterboek van zijn tante en hij organiseerde een feestelijke presentatie in een boekhandel in Amsterdam. Na afloop van het evenement werd hij benaderd door verschillende auteurs: “Gerard Reve en Annie M.G. Schmidt kwamen naar mij toe: ‘Ik wil ook mijn boek voorlezen’, zeiden ze.” Het vormde de start van zijn uitgeverij. De sessies bij Annie M.G. Schmidt thuis waren legendarisch, herinnert Rubinstein zich. “Annie was bijna blind. We hadden daarom een uitgave met grote letters van haar boek ‘Minoes’. Ze las twee zinnen, die las ze daarna hardop voor en vervolgens was ze een minuut stil om de volgende zinnen te kunnen lezen. Het was een hels karwei, maar ze vond het ontzettend leuk om te doen.”

Tips bij voorlezen aan volwassenen:

1.  Begin met een boek dat je al kent. Een spannend boek doet het meestal goed.

2.  Blijf jezelf en geneer je niet.

3.  Een verspreking of een verkeerde klemtoon is niet erg, ga gewoon door.

4.  Geef een verhaal kleur met je stem, maar maak het niet theatraal. Dat is al gauw vermoeiend.

5.  Stop er liefde in. 

Een goud-omlijste stem

Goed voorlezen is een kunst (zie de tips). Het luistert nauw, weet Maurits Rubinstein na 35 jaar ervaring. “Af en toe vind je iemand die het leuk vindt om te doen én die een goud-omlijste stem heeft.” Job Cohen is zo iemand, vindt hij. Hij begon met voorlezen aan zijn vrouw die ook aan de ziekte MS leed. Na haar overlijden bleef hij het graag doen.

Rubinstein: “Job Cohen heeft een volle stem die goed in het gehoor ligt. Daarnaast heeft hij de gave dat hij nauwelijks versprekingen maakt.” Maar er gaat natuurlijk niets boven het worden voorgelezen door een vriend, familielid of geliefde, geeft Rubinstein gelijk toe. “De stem van een relatief onbekende – ook al ken je hem of haar van radio of tv – kan je grijpen. Maar een stem uit je eigen intieme kring die jou persoonlijk iets vertelt, is heel prettig. Dat is als het goed is rustgevend en draagt bij aan je welzijn.”

In de maanden dat mijn vader behandeld werd en behoorlijk stabiel was, luisterde hij ook naar luisterboeken. Het tempo was voor mij anders niet bij te benen. Maar toen we in augustus 2019 hoorden dat de tumor terug was, ging ik op hoog tempo verder. In die periode wist mijn vader ook een voorleesclub van zeker twaalf vrienden op te trommelen. Via WhatsApp stuurden ze hem soms wel dagelijks nieuwe fragmenten door.

‘Ga door!‘

Op een gegeven moment luisterde hij naar zowel ‘De titaantjes’ van Nescio, als naar ‘Het verdriet van België’ van Hugo Claus en ‘The Ballad of the Sad Cafe’ van Carson McCullers. Voor iemand met een agressieve hersentumor in zijn taalcentrum wist hij het allemaal behoorlijk goed te verwerken. ‘Ga door!’, ‘Super’, ‘Dit is energie’, appte hij zijn vrienden terug.

De laatste keer dat ik hem voorlas, was op 27 december. Ik zat aan zijn bed, hij lag toen al in een coma. Als in een reflex had ik naar ‘Don Quichot’ op het nachtkastje gegrepen en was ik begonnen met dat wat zo vertrouwd was geworden. Het boek telt ruim vijfhonderd pagina’s, we zijn maar tot de helft gekomen. 

Trudi leest haar kleinzoon Curtis voor via de telefoon...Beeld Martijn Gijsbertsen
... Curtis luistert via de smartphone boven zijn hoofd terwijl hij in bed ligt.Beeld Martijn Gijsbertsen

‘Een vrijpartij voorlezen is best ongemakkelijk’

Trudi Bibo (61) leest haar kleinzoon Curtis (16) bijna dagelijks voor door de telefoon.

“We woonden jarenlang samen met mijn dochter en kleinzoon in een kangoeroewoning. Curtis mocht elke avond voor het slapengaan even bij ons op de bank zitten. Ik las hem dan een verhaaltje voor. Acht jaar geleden kregen ze een eigen huis. Curtis miste het voorlezen en zo is het begonnen. Elke avond bel ik hem op. Vaak ligt hij al in bed. Curtis heeft autisme, daardoor is hij in de avond snel moe. We zijn net in een nieuw boek bezig: ‘Stad van beenderen’ van Cassandra Clare. Het maakt onderdeel uit van de serie ‘Kronieken van de onderwereld’. Het is fantasy: het gaat over

demonen, heksen en zo. Ik weet dat ik moet uitkijken met boeken die de realiteit raken en die zich ook in de echte wereld zouden kunnen afspelen. Dan wordt het onderscheid voor hem lastig.

Elke avond voorlezen komt niet altijd uit. Een tijdje hebben we daarom luisterboeken geprobeerd. Zelf leest Curtis moeizaam. De luisterboeken werkten niet, hij miste de vragen en de interactie met mij. Inmiddels is Curtis oud genoeg en begrijpt hij dat ik soms een avond niet kan. Gelukkig is dat niet zo vaak: voorlezen is mijn lust en mijn leven. Ik doe niets liever. Daarbij lezen we boeken die bij zijn leeftijd horen, zo blijft het voor mij ook leuk. Een keer kwam er een behoorlijke vrijpartij in een boek voor. Ik zat met rode oortjes te lezen en voelde mij best een beetje opgelaten. Ik ben gewoon doorgegaan, zoiets hoort er ook bij.”

Beeld Martijn Gijsbertsen

‘Te eng voor de jongste‘

Saskia Zwijnenburg (47) leest samen met haar man Joost Roks (59) haar kinderen Tara (13) en Senn (8) elke avond voor.

“Sinds een jaar is het elke avond Harry Potter-tijd. We zijn net bij deel 4 aanbeland, de vraag is of het niet te eng wordt voor de jongste. We gaan het gewoon proberen. Het scheelt ook dat we dit met z’n vieren doen, zo wordt het niet snel te eng.

Het voorlezen is voor ons een moment samen op de bank. Na het eten brengen we de afwas naar de keuken, zodat we genoeg tijd hebben voor de jongste naar bed moet. Meestal lees ik voor. Mijn man is kok en soms is hij ’s avonds van huis. Ik neem het daarom ook op, zodat hij het in de auto kan terugluisteren en zo bij kan blijven.

Na het eerste en tweede deel van Harry Potter hebben we ook met elkaar de films gekeken. Dat is heel anders: je zit allemaal maar naar dat scherm te kijken. Je ervaart niet de verbinding die je voelt als je met z’n vieren een boek leest.

Als ik voorlees, ervaar ik iets van de rust die mij herinnert aan mijn jeugd waarin veel werd gelezen. Door te vertragen – wat voorlezen in feite is – let je veel meer op de rijkdom van de zinnen. Zo onthoudt mijn jongste letterlijk alle toverspreuken. Ik kom zelf meer in een soort flow en na een kwartier, soms een half uur voorlezen moet ik mij met moeite losrukken van het boek.”

Hadewijch Kapteijn (64) leest haar man Samuel de Lange voor.Beeld Martijn Gijsbertsen

‘Mijn man houdt van mijn stem’

Hadewijch Kapteijn (64) leest haar man Samuel de Lange (72) vaak in het weekend voor. Al 25 jaar. Tijdens hun vakanties in Frankrijk doet ze dit dagelijks. Soms urenlang.

“Hij houdt van mijn stem en ik vind het heerlijk om voor te lezen. Waarom het zo fijn is? Ik denk dat het met intimiteit te maken heeft:

iemand die naast je zit en die jouw woorden helemaal opzuigt, dat is heel bijzonder. Je zit even in dezelfde wereld en je kunt daar met elkaar over doorpraten. De rollen zijn altijd duidelijk. Ik kan veel beter voorlezen dan luisteren, mijn gedachten gaan te gemakkelijk aan de wandel om zo lang geconcentreerd te blijven luisteren. Mijn liefde voor het voorlezen ontdekte ik door onze zoon.

Hij was een kind dat tijdens het voorlezen altijd zei: ‘Meer, meer, meer.’ Ik wilde niets liever en dus las ik door. Voor ons is het prettig om de dingen te blijven doen die met hem te maken hebben. Hij werd in 1990 op z’n 13de doodgereden.

Samuel en ik hadden niks meer om handen. We hebben toen een vakantiehuis gekocht in Frankrijk. Het huis hebben we naar onze zoon vernoemd: Daniël. Vijf jaar nadat hij was gestorven, ben ik daar, op verzoek van Samuel, begonnen met voorlezen. ‘De Geesten van de Andes’ van Mario Vargas Llosa was het eerste boek dat we samen lazen. Sinds die tijd hebben we bijna honderd boeken op deze manier gelezen.

In Frankrijk lees ik standaard ’s avonds na het eten voor, en ook wel ’s middags als het slecht weer is. Meestal lezen we romans. Onze favoriet is ‘Een alpenroman’ van Simon Vestdijk, die heb ik nu al zeker drie keer voorgelezen. Elke keer vallen me weer nieuwe dingen op.”

Lees ook: 

Lezen maakt slimmer, kijken maakt dommer

Schrijver Nelleke Noordervliet bespiegelt tweewekelijks de actualiteit in Trouw, dit keer de achteruithollende leesprestaties van Nederlandse scholieren.  “We leiden generaties laaggeletterden op die een makkelijke prooi zullen zijn voor elke manipulator. “

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden