Nathan Law: ‘Als ­activist heb ik het recht om de hoop niet te verliezen’.  Beeld ANP / Eyevine - The Guardian & The Observer
Nathan Law: ‘Als ­activist heb ik het recht om de hoop niet te verliezen’.Beeld ANP / Eyevine - The Guardian & The Observer

InterviewNathan Law

Activist Nathan Law: ‘Wie zegt dat het hier erger is dan in China, die begrijpt iets niet’

Mensen in democratische landen hebben geen idee wat er in China gaande is, zegt Nathan Law, een van de leiders van de protestbeweging in Hongkong. ‘Ik zal zo lang mogelijk vechten voor deze zaak, ook als dat betekent dat ik kan worden vermoord of word vervolgd.’

Eva Rammeloo

De vader van activist Nathan Law zwom eind jaren zeventig het water over naar Hongkong. Zoals voor zoveel oudere Hongkongers betekent vrijheid voor hem een stabiel ­leven zonder de ontberingen van het communistische China van die tijd.

Zo’n 35 jaar later maakte zoon Law naam als een van de leiders van de parapluprotesten in Hongkong. De strijd voor meer vrijheid en democratie, met paraplu’s als symbool, was vergeefs: het communistische regime in Peking wist de afgelopen jaren van de liberale stadstaat een autocratie te maken. Nathan Law moest in 2020 uitwijken naar Londen.

Hij heeft er zijn missie van gemaakt om democratieën te waarschuwen, omdat hij zelf van dichtbij zag hoe eenvoudig het mis kon gaan. ‘De wetten waarin onze rechten waren vastgelegd, werden in verkeerde handen eenvoudig een instrument van onderdrukking’, schrijft hij in zijn boek Strijd voor de vrijheid, een helder betoog waarin hij het concept vrijheid ontleedt en aantoont hoe Peking er een nieuwe betekenis aan probeert te geven.

Jullie in Hongkong vochten voor jullie vrijheid, maar op het vasteland van China slaagt de strategie van de Communistische Partij om vrijheid te herdefiniëren. Zien de Chinezen daar wat ze missen?

“Ze kunnen duizenden tv-kanalen ontvangen, ­allerlei merken kopen, kiezen welk idool ze volgen op internet, hoewel dat meer aan banden wordt gelegd. Maar als je beter kijkt, hebben alle nieuwsprogramma’s dezelfde toon. Als het om overheidszaken gaat, moeten ze luisteren naar de partij. Is dat vrijheid?

“Veel jongeren in China denken er liever niet over na. Het is het klassieke sociale contract. Je geeft een deel van je kritisch denken op en daar krijg je een beter leven voor terug. In de toekomst groeit de economie misschien minder hard en zal een groeiend aantal mensen kritiek willen leveren.

“Of dat ook de gedachtegang van deze generatie verandert? Het is een interessante vraag.”

In het Westen zijn er mensen die vinden dat covid­-maatregelen hun individuele vrijheid beperken. Ze gebruiken hun vrijheid om ertegen te demonstreren. Wat vindt u van die opvatting van vrijheid?

“Ik krijg er een naar gevoel van als mensen hun situatie vergelijken met de situatie in China, of als ze zeggen dat het bij hen nog erger is dan daar. Ze weten niet wat daar gebeurt. De mensenrechtensituatie is slechter dan je je in democratische landen kunt voorstellen. We hebben hier in het Westen ten minste de vrijheid om te klagen als we het niet eens zijn met hoe het land georganiseerd is. Als je in Hongkong zegt hoe slecht de regering is, zoals kranten en televisiestations deden die recentelijk zijn gesloten, dan word je aangeklaagd voor staatsondermijning of voor haatzaaien tegen de regering en veroordeeld tot jaren in de gevangenis. Zover ging zelfs het Britse koloniale bewind niet.”

Onder de Britse machthebbers had Hongkong een onafhankelijk rechtssysteem, een vrije pers en enige mate van democratische vertegenwoordiging in de LegCo, het lokale parlement. Ideaal was het niet, maar wanneer beleid verkeerd uitpakte, erkende het koloniale regime dat, meent Law. Toen de Britten de stadstaat in 1997 overdroegen aan China, lag er na moeizame onderhandelingen een raamwerk van vage afspraken. Het kon bijna niet anders of er zou onenigheid ontstaan. Maar de Britse regering nam er genoegen mee. Koloniën waren niet meer van deze tijd en Londen wilde maar wat graag af van zijn identiteit als koloniaal heerser.

In 2013 meldde Peking dat het zelf kandidaten zou aandragen voor de functie van chief executive, de hoogste ambtenaar. Duidelijk was dat China het raamwerk op zijn eigen manier invulde, want volgens de grondwet was het een ‘uiteindelijk doel’ om die topambtenaar én het parlement via algemeen kiesrecht te kiezen. Dus gingen studenten en scholieren vol goede moed de straat op. Met schoolstakingen en burgerlijke ongehoorzaamheid, zoals ze de bezetting van de belangrijkste doorgaansweg noemden, eisten ze hun rechten op.

Dat de politie op 28 september 2014 traangas gebruikte tegen vreedzame demonstranten, was een schok voor veel Hongkongers. De regering weigerde een onderzoek in te stellen, waarop de verontwaardiging alleen maar groeide. Dat traangas bleek pas het begin; het politiegeweld nam toe en bij de massale protesten van 2019 werd zo nu en dan zelfs met scherp geschoten.

Was alles anders gelopen als er toen wel een onderzoek was ingesteld?

“De regering vertrouwde op politiegeweld om de ­protesten neer te slaan. Er kon geen onafhankelijk onderzoek komen naar de politieacties omdat er geen verschil is tussen politie en overheid, zoals in het Westen. In China en Hongkong is de macht het monopolie van één groep: de Communistische Partij. De politie is haar uitgestrekte arm. Ja, 2014 was een kantelpunt. De politie veranderde van een organisatie van vooral ambtenaren in een privélegertje van de Communistische Partij.”

In uw boek schrijft u dat de rechtsorde niet ophoudt te bestaan wanneer advocaten op het schavot worden gebracht, maar op het moment dat we de wetgeving anders gaan interpreteren. Wat is het juridische systeem van Hongkong nu nog waard?

“Er is geen juridische onafhankelijkheid meer. Kijk naar de speciale rechtbank voor nationale veiligheid: de regering schreef de wet en benoemde de rechters. Die wet staat volledig onder controle van de Communistische Partij. Als Peking het rechtssysteem wil infiltreren, controle wil uitoefenen op benoemingen, dan kan dat. Er is geen verzet meer. Er is geen rechtsstaat meer.”

Negen mensen werden in 2019 veroordeeld voor verstoring van de openbare orde, omdat ze vijf jaar eerder pro-democratische protesten hadden georganiseerd. ‘Dat er een wetsartikel wordt gevonden op grond waarvan iemand kan worden vervolgd, maakt een vervolging nog niet gerechtvaardigd’, schrijft u.

“Het rechtssysteem is een van de wortels van een ­samenleving, maar als een rechter zich nu over een ­gevoelige zaak uitspreekt en zijn vonnis is te mild in de ogen van Peking, dan weet hij zeker dat het vonnis in hoger beroep verworpen wordt. Of Peking herinterpreteert een wet, waarna het vonnis ongeldig wordt. Als rechter moet je je afvragen of je daarin mee wilt gaan.”

Herinterpreteren is een succesvol instrument van de Communistische Partij. Ze gebruikte het toen Law de eed aflegde als parlementariër, in 2017, en daaraan een citaat van Ghandi toevoegde. Dat was niet plechtig ­genoeg, vond Peking, en daarmee had Law een regel overtreden die op dat moment nog niet bestond.

China herinterpreteert wel meer. In 1948 stemde het op de algemene vergadering van de Verenigde Naties voor de Verklaring van de Rechten van de Mens, maar aan rechten zoals vrijheid van meningsuiting en politieke vertegenwoordiging geeft Peking zijn eigen invulling. En de Communistische Partij noemt China trots de grootste democratie ter wereld.

Law: “Partijdiscussies zijn intern, de partijleider wordt ­gekozen door een beperkt aantal leden. Dat is geen ­democratie, daar moeten we heel duidelijk over zijn. Peking misbruikt het concept democratie voor haar ­eigen legitimiteit. Die strategie is sterk en werkt al ­decennialang. We kunnen het idee niet laten zitten, ­alleen omdat de Communistische Partij het probeert te herzien.”

Nathan Law:  ‘China is geen democratie, daar moeten we duidelijk over zijn’. Beeld ANP / Eyevine - The Guardian & The Observer
Nathan Law: ‘China is geen democratie, daar moeten we duidelijk over zijn’.Beeld ANP / Eyevine - The Guardian & The Observer

Hoe sterk is het democratische concept nog? Als we zien wat er in de Verenigde Staten gebeurt en hoe democratische landen worstelen met hun vrijheden bij het indammen van het coronavirus…

“Er is geen twijfel over dat democratie in verval is. We zien al zo’n twee decennia dat autocratische regimes groeien en democratische landen minder democratisch worden. We moeten alarm slaan en democratie verdedigen. En het verschil begrijpen tussen autoritarisme en democratie. We moeten autocratische regimes verantwoording laten afleggen en dat laten zien aan het volk.

“We zijn te zelfingenomen. We lieten China toe tot de Wereldhandelsorganisatie, tot de wereldmarkt als ­fabriek van de wereld. Tot een jaar of vijf, zes geleden omarmde Engeland de opkomst van China en keek weg van de mensenrechtenschendingen en het autocratische systeem. Er is geen mechanisme ontwikkeld waarmee we Peking op welke manier dan ook verantwoordelijk kunnen houden. Onze democratieën brokkelen af doordat we zo zelfgenoegzaam zijn.”

Het lastige is dat China democratische instrumenten gebruikt om autocratische ideeën te verspreiden. Juist omdat wij zo open zijn, kon China toetreden tot de Wereldhandelsorganisatie en wordt Chinese propaganda in Europa verspreid. Hoe los je dat op?

“We moeten verdedigingsmechanismen ontwikkelen. China’s acties terugkaatsen, hun staatsbedrijven niet toelaten tot onze gevoelige industrieën. Ieder staatsbedrijf staat onder controle van de partij. Sowieso zorgen in ieder groot bedrijf partijfunctionarissen ­ervoor dat de partijbelangen prioriteit krijgen boven commerciële belangen.

“Brussel doet niet genoeg. Meestal brengt de EU ­alleen verklaringen uit en zelfs die worden soms tegengehouden, bijvoorbeeld door Hongarije. We moeten ­nadenken hoe we toeleverantieketens kunnen veranderen, want sommige grote landen zijn afhankelijk van China. En zorg dat democratische landen zich kunnen uitspreken zonder dat Peking ze economisch kan chanteren of onder druk kan zetten, zoals gebeurde met Noorwegen, en nu met Litouwen en Slovenië.”

In het boek noemt u Alexei Navalny, de Russische uitdager van Poetin. Voelt u zich verwant met hem?

“Toen Navalny naar een ziekenhuis in Berlijn werd gebracht, was ik toevallig ook in de stad. Mijn hotel was maar een paar straten verderop. Ik besefte op dat ­moment hoe kwetsbaar we zijn wanneer we het opnemen tegen zo’n gigantisch autocratisch regime dat niet aarzelt om je te vervolgen, ook buiten de eigen landsgrenzen of buiten de wet. Ik maak me veel zorgen, maar ik moet een balans vinden. Als ik me laat tegenhouden door die angst, hebben zij hun doel bereikt. Ze willen dat ik bang word en stop. Dus ik moet een manier vinden om angst te overwinnen.”

Is de missie uw leven waard?

“Dat weet je pas als je voor die keuze staat. Het is te gemakkelijk om te zeggen dat ik ervoor zou sterven. Ik kan wel zeggen dat ik zo lang mogelijk zal vechten voor deze zaak, ook als dat decennia van mijn leven vraagt. Of als het betekent dat ik kan worden vermoord of word vervolgd. Die keuze heb ik gemaakt.”

Hongkong is nu een Chinese stad, zonder ruimte voor publiek debat of dissidenten. Hoe voorkomt u dat u bitter wordt?

“Wat mij helpt zijn de mensen die voor dezelfde ­dingen vechten, die nu mijn beste vrienden zijn. Als ­activist heb ik het recht om de hoop niet te verliezen. Activisten moeten mensen kracht geven en verlichten. Steeds meer mensen lopen met ons mee door deze ­tunnel waar geen licht is, maar aan het eind zie je een glinstering door de kieren. Als je nog een kilometer doorloopt, is er misschien wat meer hoop.”

Nathan Law (1993) is geboren in Shenzhen op het Chinese vasteland. Op zijn zesde verhuisde hij naar Hongkong. In 2016 richtte hij de partij Demosisto op en werd als jongste volksvertegenwoordiger ooit gekozen in het parlement van Hongkong.

Een jaar later werd hem zijn zetel afgenomen. Hij had de eed verkeerd afgelegd, zei Peking. Hij is in 2017 veroordeeld tot acht maanden cel voor deelname aan een protest.

Law haalde zijn ­master Oost-Azië-studies aan de Amerikaanse universiteit Yale. Bij terugkomst in Hongkong was hij genoodzaakt Demosisto op te heffen en naar Londen uit te wijken. Daar kreeg hij april vorig jaar politiek asiel.

De Chinese staat heeft een arrestatiebevel tegen hem uitgevaardigd.

null Beeld

Nathan Law
Strijd voor de vrijheid - Hoe we die kwijtraken en hoe we terugvechten
Lemniscaat; 300 blz. € 24,99

Lees ook:

Hoe het is om westerse journalist in China te zijn. ‘Het rommelt aan de horizon’

Het is een journalistieke wet in China: simpele verhalen bestaan niet. Een reportage kan nog zo eenvoudig lijken, op de een of andere manier wordt het altijd ingewikkeld.

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2022 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden