Uw profiel is aangemaakt

U heeft een e-mail ontvangen met een activatielink. Vergeet niet binnen 24 uur uw profiel te activeren. Veel leesplezier!

Zwarte Piet heeft z'n glans verloren

Home

Hanne Obbink

Nog steeds vindt 83 procent van alle ondervraagden dat er niets moet veranderen aan het uiterlijk van Zwarte Piet. © Allard de Witte, HH

De argumenten zijn al uitentreuren uitgewisseld en toch is de discussie nog lang niet uitgewoed. Maar heeft het zwartepietendebat het afgelopen jaar ook iets opgeleverd? En waar loopt het op uit?

Ruim een jaar woedt nu al de discussie over Zwarte Piet, in alle hevigheid. Deze week laaide het debat opnieuw hevig op toen de burgemeester van Gouda liet weten dat er bij de landelijke intocht van Sinterklaas in zijn stad, op 15 november, ook een paar goudgeel en in ruitjesmotief geschminkte pieten zullen meelopen. Opnieuw veel woede op de sociale media, opnieuw zelfs doodsbedreigingen aan het adres van mensen die de piettraditie willen veranderen. Maar her en der ook moeheid: moeten we het alwéér over Zwarte Piet hebben?

Een jaar lang discussie, de argumenten voor en tegen zijn inmiddels al lang en breed uitgewisseld en niemand heeft er nog iets nieuws aan toe te voegen. Zijn we in de tussentijd iets opgeschoten? En waar gaat deze discussie uiteindelijk toe leiden?

Wie afgaat op de mening van de Nederlandse bevolking ontkomt moeilijk aan de conclusie: er is in een jaar tijd niet veel veranderd. Het tv-programma 'EenVandaag' hield een jaar geleden een enquête en legde ongeveer diezelfde vragen vorige week nog eens aan zijn opiniepanel voor, met in grote lijnen dezelfde resultaten.

Resultaten?
Wat allereerst opvalt aan die peiling, is dat er nog nauwelijks mensen zijn zónder mening over Zwarte Piet. Vooral daardoor stijgt het aantal mensen dat begrip kan opbrengen voor het feit dat Zwarte Piet discriminerend kan overkomen, 'ook al is het niet zo bedoeld' (van 17 naar 23 procent). Maar het percentage dat dat onzin vindt, is bijna onveranderd. En nog steeds vindt 83 procent van alle ondervraagden dat er niets moet veranderen aan het uiterlijk van Zwarte Piet.

En verder? Zijn er andere resultaten geboekt na een jaar discussie? Ja, de Hema weert Zwarte Piet (of toch niet?) en Albert Heijn ook (of niet?). Er is een nieuwe bundel sinterklaasliedjes waarin Zwarte Piet niet langer 'knecht' genoemd wordt. En behalve de goudgele pieten in Gouda zullen er ook pieten met roetvegen te zien zijn in Amsterdam. Maar in verreweg de meeste andere gemeenten verandert er voorlopig niets aan de intocht.

Wat er dan wel gewonnen is? Duidelijkheid, vindt jurist en historicus Thierry Baudet. "Het wordt steeds duidelijker waar het in dit conflict om gaat", zegt hij. "De zwartepietendiscussie is een symptoom van iets wat breder speelt in Nederland: er bestaat een diepe kloof tussen enerzijds een kleine blanke elite die volkomen is losgezongen van de maatschappij en anderzijds de rest van de bevolking."

Baudet houdt in zijn boeken een warm pleidooi voor het behoud van de nationale identiteit. Hij zet zich af tegen de Europese Unie, tegen multiculturalisme en modernisme, precies de zaken waarmee de blanke elite volgens hem in de weer is. "Maar de meeste Nederlanders willen geen Europese Unie, geen massa-immigratie, geen moderne kunst. En ze raken steeds meer geïriteerd. Dat gaat een keer ongelooflijk klappen."

Lees verder na de advertentie
De zwar­te­pie­ten­dis­cus­sie is een symptoom van iets wat breder speelt in Nederland

Strijd
De discussie over Zwarte Piet staat symbool voor deze onvrede, zegt Baudet. Daarom is die discussie, hoe futiel de zaak misschien ook lijkt, zo belangrijk. "Dat de zaak zo op de spits is gedreven, is te wijten aan die blanke elite. Die is op tilt geslagen toen een paar aanjagers met beschuldigingen kwamen over discriminatie en racisme. Maar veel mensen zien veranderingen in de sinterklaastraditie als een aantasting van hun identiteit, die zijn woedend omdat ze het gevoel hebben dat ze hun land aan het kwijtraken zijn. Het is een strijd op leven en dood geworden. Heel gevaarlijk."

Hoe dat afloopt, dat durft Baudet niet te voorspellen. "Misschien de-escaleert het conflict nog. Dan blijft Zwarte Piet Zwarte Piet, aangevuld met pieten in andere kleuren. Op zich prima, maar we zijn nu al zo ver in het debat dat veel mensen die paar goudgele pieten al zien als capitulatie."

Het lijkt er meer op dat de weg naar escalatie is ingeslagen. "Tegenstanders van Zwarte Piet blijven roepen dat ze zich gediscrimineerd voelen, voorstanders denken: dan ga ik juist héél véél met Zwarte Piet doen."

Kleine stappen
Over die escalatie kan Frank King meepraten. Hij trad op als advocaat van de tegenstanders van Zwarte Piet die een juridische strijd voeren tegen de gemeente Amsterdam rond de vergunning voor de sinterklaasintocht - een strijd die deze week uiteindelijk de Raad van State haalde. Het kwam hem op doodsbedreigingen te staan. Om 'weer wat rust in mijn leven' te krijgen, trad hij terug als advocaat in deze kwestie.

Toch is King tevreden. "Ja", zegt hij meteen op de vraag of de discussie iets heeft opgeleverd. Natuurlijk, een paar gele pieten in Gouda en wat roetvegen in Amsterdam, dat zijn maar kleine stappen. "Maar zoiets gaat niet in één keer, dat viel ook niet te verwachten. Zwarte Piet is heilig in dit land, net zo heilig als de goedheiligman. Veranderingen aan zo'n heilige traditie doen pijn, vandaar de heftigheid van de discussie. Maar ik ben ervan overtuigd dat dit veranderingsproces doorgaat. Het is niet te stuiten."

Om deze doorbraak af te dwingen, was de stap naar de rechter noodzakelijk, stelt King. "Het maatschappelijk debat over Zwarte Piet was al jaren bezig en het leidde tot niets. Het bleef steken in gepraat. Dan moet je dus iets anders gaan doen, dan heb je geen andere keus dan de rechter in te schakelen."

Tegenstanders van Zwarte Piet blijven roepen dat ze zich ge­dis­cri­mi­neerd voelen, voorstanders denken: dan ga ik juist héél véél met Zwarte Piet doen

Aan de Meent hangt een klein zwart pietje aan een lantaarnpaal. Leefbaar Rotterdam heeft verspreid over de stad 300 poppetjes opgehangen, met als boodschap 'Wij willen blijven'. © anp

Inmiddels is het maatschappelijk debat zo ver gevorderd dat de uitkomst van de juridische strijd niet meer beslissend is, denkt King. "Als de Raad van State de Amsterdamse rechtbank volgt en Zwarte Piet een negatief stereotype noemt, zal het sneller gaan; dan zullen alle gemeenten in Nederland daar rekening mee houden. Bij een andere uitspraak duurt het misschien langer. Maar ook dan zal het tij keren."

Ook de druk uit het buitenland zal dat proces gaande houden, verwacht King. "Nederland stond altijd bekend als het land van de tolerantie, van het homohuwelijk, van het soepele drugsbeleid. Nu dreigt het bekend te worden als het land van een kinderfeest met racistische trekken. Dat wil niemand."

Geen zak meer
"Wat we nu zien is een achterhoedegevecht, denk ik", zegt ook Peter-Jan Margry, hoogleraar etnologie aan de Universiteit van Amsterdam en onderzoeker aan het Meertens Instituut. "De verkleuring van Zwarte Piet is niet meer tegen te houden."

Margry doet onderzoek naar culturele verschijnselen in het alledaagse leven. Die zijn voortdurend aan verandering onderhevig en het sinterklaasfeest is daarop geen uitzondering. In het begin van de negentiende eeuw had Sinterklaas bijvoorbeeld nog geen knecht en trad hij zelf vaak als boeman op.

Pas halverwege die eeuw deed Zwarte Piet zijn intrede, maar ook zijn rol heeft zich in de loop der tijd ontwikkeld. Ook hij is geen boeman meer, maar een vrolijke kindervriend. De roe is hij kwijtgeraakt en hij heeft geen zak meer waarin hij stoute kinderen mee naar Spanje neemt. Die evolutie gaat door, zegt Margry. "En het is al een tijdje duidelijk welke kant dat opgaat."

Wat vooral bijzonder is aan wat er nu gebeurt, is het tempo van de veranderingen. "Tradities ontwikkelen zich doorgaans geleidelijk en er is meestal niets landelijk vastgelegd of voorgeschreven", zegt hij. "Dat is nu anders, vooral door de macht van de media. Die storten een eindeloze stroom beelden over ons uit. Vooral de invloed van het 'Sinterklaasjournaal' is groot. Daardoor kunnen veranderingen in de traditie nu snel gaan, het is minder een evolutionair proces."

Dat veel Nederlanders niet zo'n behoefte hebben aan verandering, houdt die ontwikkeling volgens Margry niet tegen. "Wat er nu gebeurt in Amsterdam en Gouda zal doorsijpelen naar de rest van het land. Met enige vertraging misschien, maar het zál gebeuren."

Nederland dreigt het bekend te worden als het land van een kinderfeest met racistische trekken. Dat wil niemand

Deel dit artikel

De zwar­te­pie­ten­dis­cus­sie is een symptoom van iets wat breder speelt in Nederland

Tegenstanders van Zwarte Piet blijven roepen dat ze zich ge­dis­cri­mi­neerd voelen, voorstanders denken: dan ga ik juist héél véél met Zwarte Piet doen

Nederland dreigt het bekend te worden als het land van een kinderfeest met racistische trekken. Dat wil niemand