Uw profiel is aangemaakt

U heeft een e-mail ontvangen met een activatielink. Vergeet niet binnen 24 uur uw profiel te activeren. Veel leesplezier!

Zoek het volgende zinkgat

Home

ROBERT VISSCHER

De aardbodem die letterlijk opeens wegvalt: het zal steeds meer voorkomen en er valt weinig aan te doen. Wetenschappers hopen dan tenminste wel te kunnen voorspellen waar kans is op zo'n zinkgat.

Razendsnel opende de aarde zich, er ontstond een gat met een diameter van dertig meter. Even daarvoor stond er nog een woning, maar een groot deel ervan was binnen een paar seconden verdwenen. Een gapend gat van zo'n vijftig meter diep bleef over. Dit gebeurde twee weken geleden in het Duitse Nordhausen. Er vielen geen slachtoffers.

Zo'n groot gat dat zomaar lijkt te ontstaan, is een opzienbarend en angstaanjagend gezicht. Maar dat het juist in deze regio in de deelstaat Thuringen plaatsvond, is helemaal niet zo vreemd. "Er zijn daar vaker zinkgaten. Voor wetenschappers is dit dus geen grote verrassing", zegt Ronald van Balen, hoogleraar geologie aan de Vrije Universiteit. "Zes jaar geleden was er in Nordhausen al een flinke scheur van vijftien meter diep en zes meter breed", vult ingenieursgeoloog Leon van Paassen van de TU Delft aan.

Zo'n groot gat richt vaak een enorme ravage aan. Oorzaak zijn veranderingen in de ondergrond, ook in Nordhausen. We leven op en ván de bovenste lagen van de aarde. Daar groeien bomen en gewassen, en daarop bouwen we huizen. "Diep daaronder zitten allerlei soorten gesteenten", legt Van Balen uit. "Je denkt misschien dat het onder de grond allemaal heel massief, stabiel en stevig is. Omdat wij de aarde zo ervaren. Maar de aarde verandert continu. Op sommige plekken onder de grond zitten grote open ruimtes. Als we de ingang kennen noemen we ze grotten. Maar vaak hebben ze geen ingang, of weten we niet waar die is. In principe kun je ze overal ter wereld vinden, mits de gesteenten daar geschikt voor zijn. Vaak gaat het om oplosbaar materiaal zoals kalksteen, zout of gips."

Deze spelonken op grote diepte storten meestal niet zomaar in doordat er een flinke laag gesteente boven zit. Er ontstaat een probleem als zo'n deklaag te dun wordt. "Water sijpelt voortdurend de ondergrond in. In vers regenwater zitten geen mineralen. Die neemt het water op uit de ondergrond. Dat gemineraliseerde water tast het kalksteen of een gipslaag aan", zegt Van Balen.

Door grondwaterstromen in de bodem lost steeds een beetje meer kalk of gips op. "En dit verzwakt de deklaag boven een gat in de ondergrond. Vaak merken wij er niks van. Totdat de deklaag het begeeft, omdat een groot deel ervan is opgelost. Dan ontstaat plots een zinkgat", zegt Van Paassen.

In Nordhausen zit zo'n gipslaag. Heel lang geleden was daar een zee. De gipslaag ontstond 250 miljoen jaar geleden door de indamping van het zeewater. "In die tijd was Duitsland een zeer warme omgeving", aldus Van Balen.

In andere gebieden waar zinkgaten veel voorkomen, zit vaak kalksteen als deklaag. Bijvoorbeeld in Florida, waar de kalksteenlaag afkomstig is van restjes schelpdieren uit de tijd dat deze staat nog zee was. Deze Amerikaanse staat is niet voor niets berucht vanwege de plotselinge diepe gaten die regelmatig huizen verslinden. In 2013 slokte een zinkgat een man op die in bed lag toen zijn slaapkamer in de diepte verdween. Hij werd niet meer gevonden. In Florida komen er jaarlijks naar schatting duizenden van dit soort gaten bij.

Het is een bizar fenomeen wanneer je de gevolgen van zo'n sinkhole ziet. Maar geologen benadrukken dat de vorming van grotten in onder meer Florida en Duitsland voor hen volstrekt normaal is. Zinkgaten zijn van alle tijden. Ze komen wereldwijd voor. Ook Frankrijk, Spanje, China en Guatemala hebben er bijvoorbeeld last van. Meestal ontstaan ze zonder dat de mens er invloed op heeft.

Lees verder na de advertentie

Het gat van Hengelo

Toch komt het ook voor dat een sinkhole optreedt doordat mensen in de aarde hebben gewroet. Een goed voorbeeld daarvan is het 'gat van Hengelo'. In 1991 was daar plots een krater met een diameter van dertig meter en een diepte van 4,5 meter. "Dit gebeurde in een gebied waar veel ongecontroleerd zout wordt gewonnen, onder meer keukenzout. Dat wordt diep in de ondergrond opgelost en naar boven gepompt, waardoor een zoutcaverne in de bodem ontstaat", verklaart Van Paassen dit zinkgat.

Van veel recente zoutcavernes, met name in Twente, weten onderzoekers precies waar ze zijn. Er bestaan allerlei regels en voorschriften hoe groot de ondergrondse holtes mogen worden. Maar waar lang geleden precies is gegraven, is niet altijd duidelijk, omdat het bijvoorbeeld niet goed werd gedocumenteerd. Zoutproducent AkzoNobel bracht al eerder in kaart dat er 63 potentieel instabiele zoutcavernes zijn, waarvan 37 een zinkgat met een doorsnee van tientallen meters zouden kunnen worden. Ze worden nu nauwlettend in de gaten gehouden.

In Limburg spelen soortgelijke problemen. Hier is mijnbouw van steenkool en kalksteen de oorzaak. Tijdens het aanleggen van mijnen zijn grote holtes onder de grond gemaakt. "De deklaag bestaat daar uit kalksteen en is dus kwetsbaar", zegt Van Paassen. "Tijdens de Middeleeuwen werd al aan mijnbouw gedaan. Waar alle spelonken zijn, weten we daarom niet. In 2011 stortte een deel van winkelcentrum 't Loon in Heerlen in. Het was gebouwd boven een gang in een oude kolenmijn."

Het zal zeker niet het laatste zinkgat in Nederland zijn, volgens de specialisten. Door de gesteldheid van en activiteiten in de ondergrond blijven ze komen. Maar waar en wanneer? "Het is moeilijk te voorspellen", zegt Van Paassen. "Er zijn zoveel plekken op verschillende dieptes waar ze kunnen zitten. Stel dat je een holte vindt, dan moet je nog een risico-inschatting maken of het de kans heeft een zinkgat te worden. En wanneer dat gebeurt. Dan dien je jarenlang te meten. Die gegevens hebben we nog niet van veel plekken."

Er bestaan al wel een paar methodes om gevaarlijke grotten op te sporen. Zoals via akoestiek. Een apparaatje, een soort microfoon, stuurt geluidsgolven de bodem in. Door middel van de weerkaatsing van de golven is het mogelijk om een beeld van de ondergrond te maken. De olie- en gasindustrie gebruikt deze methode ook. "Een andere aanpak is meting van de zwaartekracht. Waar een holte zit, zie je een verandering in de zwaartekrachtsversnelling. Die meten we met gravimeters, een soort schoenendoos. Daar zit een veer met massa in. Is er meer zwaartekrachtsaantrekking, dan wordt de veer uitgetrokken. Bij een holte gebeurt dat minder. Maar voor beide methoden is het lastig om grote gebieden in kaart te brengen. Bovendien is het duur als je kilometers achtereen moet bekijken", zegt hoogleraar Ramon Hanssen van de TU Delft.

Speurende satellieten

Hanssen werkt aan een nieuwe aanpak en zet daarbij satellieten in. "Vanuit de ruimte zien we grote oppervlaktes, steeds opnieuw wanneer een satelliet overvliegt", aldus Hanssen. Vanuit het heelal speurt hij naar kleine afwijkingen. Voordat een zinkgat ontstaat zakt het aardoppervlak namelijk al een beetje in. "Dat zien we tot op een paar millimeter precies. Door verschillende metingen door de tijd te vergelijken, gaan we na of er een grote kans op een zinkgat is. Vervolgens is het mogelijk om op de grond te gaan meten, bijvoorbeeld met akoestiek. Het satellietsysteem geeft op die manier een vroege waarschuwing. Dan kun je mensen uit een huis evacueren of een snelweg leegmaken."

Hanssen en collega's toonden al aan dat ze de hoogteverschillen op plekken kunnen waarnemen voordat er een zinkgat is. De satellieten merkten onder meer vervormingen in het winkelcentrum in Heerlen op. Ze proberen de detectie nog verder te verfijnen. "We willen een vingerafdruk maken van een zinkgat, waarmee het systeem automatisch alarm kan slaan. Zodat we ze sneller opsporen. Binnen een jaar moet het prototype klaar zijn."

Dat natuurlijke sinkholes nog vaker voor gaan komen is dus zeker. Neemt de kans erop toe door de klimaatverandering? "Wij stoten broeikasgassen uit", zegt Van Balen. "Waardoor het warmer wordt en er meer neerslag komt. Die combinatie leidt tot meer oplossing van gesteenten. Of dit effect meetbaar zal zijn, is maar zeer de vraag. Een grot vormt zich heel erg langzaam. Dan hebben we het over een groei van millimeters per tientallen jaren. Al klinkt dat misschien vreemd, omdat het effect van een sinkhole voor ons zo plotseling en razendsnel zichtbaar is."

Opmerkelijke sinkholes

Niet alleen in Duitsland is het vaak raak. In 2007 schrok Guatemala-Stad op van een gigantisch gat van honderd meter diep, midden in de stad. Vijf mensen overleden. Drie jaar later was er opnieuw een sinkhole in deze stad van twintig meter diep. Hierbij vielen vijftien doden.

De afmetingen van een sinkhole in China zijn nog indrukwekkender. De zogeheten 'hemelse put' is maar liefst 662 meter diep, 537 meter breed en 626 meter lang. Ook op plekken die nu onder water staan vind je sinkholes. Neem het zogeheten grote blauwe gat, vlak voor de kust van Belize. Het heeft een doorsnee van maar liefst 300 meter en is 124 meter diep. In de Bahama's is zelfs een sinkhole dat bijna twee keer zo diep is.

Trouw.nl is vernieuwd. Vanaf nu is onbeperkte toegang tot Trouw.nl alleen voor (proef)abonnees.


Wilt u dit artikel verder lezen?

Maak vrijblijvend een profiel aan en krijg gratis 2 maanden toegang.

Het e-mailadres bij dit profiel is nog niet bevestigd. Een link om te bevestigen kun je vinden in je inbox.
Ben je de link kwijt? Vraag hier een nieuwe aan.

Ongeldig e-mailadres

Wachtwoord is niet correct

tonen

Wachtwoord komt niet overeen

tonen

U moet akkoord gaan met de gebruiksvoorwaarden


Wij gaan vertrouwelijk om met uw gegevens. Lees onze privacy statement.

Deel dit artikel

Advertentie