Zo typisch Brits is de Brexit niet

home

Adriaan Schout

De Britten mogen 23 juni stemmen over een eventuele terugtrekking uit de EU. © Hollandse Hoogte
Brexit

Waarom willen zoveel Britten (en anderen) de EU uit? Omdat de EU is veranderd. De Britten houden ons een spiegel voor, meent econoom Adriaan Schout.

Zijn de Britten gek geworden? Het lijkt onbestaanbaar dat het Verenigd Koninkrijk (VK) wil afhaken van de grote Europese markt met een half miljard ontwikkelde consumenten. Hun EU-debat is even verward als een gemiddelde Monty Pythonaflevering, met toneelspelers die overlopen van Britse excentriciteit en onderwerpen die absurdistisch aan elkaar geregen zijn.

Karikaturen als Boris Johnson spelen met het uiteenvallen van hun land, omdat Schotland Europees wil blijven, met opleving van conflicten in Noord-Ierland, en met hun toegang tot wereldmarkten terwijl ze onzin spuien over kromme bananen en het EU-budget.

Lees verder na de advertentie

Doemscenario's
Wereldleiders, experts, belangengroepen en journalisten spiegelen de Britten doemscenario's voor: Rusland en China zullen de geopolitieke winnaars zijn, de EU blijft verdeeld achter, de Verenigde Staten wenden zich af van de EU en de EU wordt protectionistischer. Kennelijk houden de Britten wel van een gokje met de wereldgeschiedenis - en met hun eigen voortbestaan als land.

Maar laten wij, de rest van de EU, toch wat doen om de Britten te begrijpen. Het is te verleidelijk om hun referendum af te doen als het volgende staaltje Britse absurditeit dat verder niets met ons te maken heeft. Als het om EU-beleid gaat, waren de Britten vaak zo gek nog niet. Laten we even proberen open te staan voor hun Eurowrevel om erger voor onszelf als Nederlanders en voor de hele EU te voorkomen. Daarbij: binnen of buiten de EU, we zullen met de Britten door moeten.

Begrip is wel het laatste waar de Britten op kunnen rekenen. Bij een leave-uitkomst staat het VK een afstraffing te wachten. Een stap terug van Europese eenwording past niet in de denkkaders van wereldleiders. Commissiepresident Juncker heeft gedreigd de westerburen als deserteurs te behandelen. De rest van de EU is doodsbang voor vergelijkbare democratische exit-discussies in andere lidstaten.

Maar laten wij, de rest van de EU, toch wat doen om de Britten te begrijpen

© Hollandse Hoogte
De VS willen een sterk Europees blok in plaats van dat verdeelde Europa

President Obama hield de Britten voor dat ze achteraan moeten aansluiten bij handelsafspraken. De VS maken die afspraken liever met 500 miljoen consumenten in de EU dan met de 65 miljoen Britten. De VS willen een sterk Europees blok in plaats van dat verdeelde Europa.

Dreigende taal voorafgaand aan het referendum is prima. Vertrek moet, ook in het Nederlandse en het Europese belang, ontmoedigd worden. Maar na Brexit of Bremain op 23 juni dient Europa's woede plaats te maken voor zakelijkheid en begrip.

Europese integratie
Het eerste wat ons te doen staat is erkennen dat referenda over de EU tot het democratische landschap zijn gaan behoren. Meestal zijn de uitkomsten een rem op Europese integratie. Nederland had in april het Oekraïnereferendum waar een 'tegen' uitkwam, de Denen kozen in hun volksraadpleging in december tegen verdergaande integratie van politiediensten.

Tekst loopt door onder foto.

© anp
De helft van de Italianen zou nu voor exit stemmen in een referendum

Europese integratie heeft draagvlak nodig en referenda zijn, hoe omstreden ook, één onderdeel in het bepalen van de grenzen van de publieke steun. Die staat op de tocht zelfs bij de trouwste Europese federalisten, Italië en België. De helft van de Italianen zou nu voor exit stemmen in een referendum. In België is de eurokritische Nieuw Vlaamse Alliantie de grootste partij. Ook ambtsdragers in Berlijn maken zich grote zorgen over Duitsland, en in Frankrijk staat Marine Le Pen in de coulissen van de macht te popelen om een EU-referendum te organiseren.

De verontwaardiging van de regeringsleiders weerspiegelt hun angst voor besmettingsgevaar, juist omdat de EU ook bij hen thuis omstreden is. Maar uitkomsten van EU-referenda afstraffen typeert de slechte verliezer.

Britse eigenaardigheden
De tweede stap, begrip opbrengen voor de Britse wrevel, mag niet blijven bij herhalen dat de Britten anders zijn. Maar laat ik toch even stilstaan bij wat Britse eigenaardigheden.

De Britten blijven liever buiten ambitieuze Europese projecten zoals de euro, als ze het directe belang niet zien

Na de Tweede Wereldoorlog lag het continent in puin, en de elite - veelal verzetsstrijders en gevluchte politici - in Nederland, Frankrijk, Duitsland en Italië was overtuigd dat onze grenzen economisch en politiek schadelijk waren. De Britten, als overwinnaars, missen ons diepe 'nooit meer oorlog'-gevoel. Het was het continent dat orde op zaken moest stellen.

Bovendien zijn onze westerburen minder bedreven in de consensuscultuur die de EU karakteriseert. Hun tweepartijenstelsel met de bijbehorende harde debatten bepalen de politieke toon. Rond de Europese onderhandelingstafels zijn de Britten ook niet gericht op packagedeals. Zij onderhandelen liefst over sectoren afzonderlijk, want hun gaat het om directe belangen, en niet om het bouwen aan de EU.

Daarom hebben de Britten ons, Nederlanders, vaak diep teleurgesteld. Wij hoopten dat het grote Verenigd Koninkrijk de Frans-Duitse ambities in toom zou houden. Maar de Britten blijven liever, en gemakkelijker, buiten ambitieuze Europese projecten zoals de euro, als ze het directe belang niet zien.

Ook het geloof in parlementaire soevereiniteit is typisch Brits. Op het continent halen we daar makkelijker onze schouders over op, maar hun parlement stamt uit de Middeleeuwen en daar zien ze niet graag een Europees Parlement of een Europees Hof van Justitie boven. Ook zijn Britten gehecht aan hun liberale waarden en dat botst met hun beeld van het protectionistische Europa. Dat de Britten veelal niet liberaal zijn en de EU juist wel, zoals rond arbeidsmigratie, doet aan hun zelfbeeld niets af. Zij koesteren hun tradities van liberaal doen en parlementaire zelfbeschikking.

Verder hebben veel Britten nog het wereldbeeld zoals Churchill het verwoordde met drie cirkels: het Britse Rijk, de speciale band met de VS en, als laatste, Europa. De helft van hun handel is met de EU en haar stagnerende markten. De andere helft gaat naar de dynamischer wereldmarkt. Daar kijken Brexiteers liever naar. Dat de Europese markten een springplank zijn naar de rest van de wereld, past niet in hun wereldbeeld.

Anti-EUgevoelens
Het zou onterecht zijn het Britse EU-debat te laten bij de gedachte dat EU-onvrede typisch Brits is. Toenemende anti-EUgevoelens zijn niet alleen een trend in het VK, waar in 1975 nog 67 procent voor Europese integratie stemde. Overal groeien de frustraties over de EU, en het is geen toeval dat het referendum daarmee samenvalt.

Dat de Europese markten een springplank zijn naar de rest van de wereld, past niet in hun wereldbeeld

© Hollandse Hoogte

Die onderstroom laat zich verklaren door het geslonken vertrouwen in de economische voordelen van integratie. De verhitte discussies in het VK onderstrepen hoezeer het Europese verhaal ('narrative') verschrompeld is. De Britten zijn niet overtuigd van de positieve effecten van integratie. Dít is de eyeopener van hun referendum: uitgerekend de marktgerichte Britten geloven niet in het Europese economische verhaal.

Het verhaal van de EU als groeimotor is ook in andere EU-landen verbleekt. Óf de economische voordelen vallen tegen, óf burgers zien ze niet, óf de voordelen wegen niet op tegen de nadelen. Hoeksteen van Europese integratie is de gemeenschappelijke Europese markt. Die kent vier pijlers: vrij verkeer van goederen, diensten, personen en kapitaal. Daarnaast is de euro sinds 2002 onderdeel van de Europese economie.

De Europese Commissie heeft meerdere keren rooskleurige inschattingen gepresenteerd van de interne markt en de euro. Het CPB in Nederland kwam ook met economische schattingen die, zo gaf voormalig CPB-directeur Coen Teulings toe, te optimistisch waren. Het Britse debat legt bloot hoezeer de economische onderbouwing van integratie - de achilleshiel van de EU - wordt betwist.

Uitgerekend de marktgerichte Britten geloven niet in het Europese economische verhaal

© Trouw
Brexiteers willen zelf kunnen besluiten wie het land binnenkomt

Toch lid
Het was om economische redenen dat het VK destijds na veel twijfelen toch lid werd van de Europese markt. Voor- en tegenstanders grossieren nu in economische scenario's. Brexiteers schatten de kosten van Europese marktregulering hoog in, uittreding zou tot 33 miljard pond besparen. Het pro-EUkamp zet daar 59 miljard pond aan voordelen tegenover. Experts vrezen de gevaren, maar ze kunnen het bredere publiek daar niet van overtuigen.

Van de vier marktvrijheden ligt arbeidsmigratie het gevoeligst. Cameron beloofde dat er minder dan 100.000 migranten zouden komen, maar in 2015 waren het er 333.000, uit Oost-Europa, maar vooral uit andere werelddelen. Brexiteers willen zelf kunnen besluiten wie het land binnenkomt; ze zien daarnaast de toestroom uit de EU als bewijs dat Europese markten zelf geen banen creëren.

Vrij verkeer van werknemers ligt in veel EU-landen gevoelig. In Nederland probeert minister Asscher de EU-regels hieromtrent aan te scherpen zodat er iets meer bescherming komt voor Nederlandse werknemers.

Waarom zou de EU, gericht op het slechten van han­dels­bar­riè­res, juist de Britten op een afstand willen houden?

De Britten willen natuurlijk hun toegang tot de Europese markten voor kapitaal, diensten en goederen behouden. Maar het anti-EU-kamp wil graag zelf beslissen over (de)reguleren van de markt. Bedenk daarbij dat de Europese banken er slecht voor staan; de liberalisatie van het Europese dienstenverkeer loopt erg achter bij de Europese beloftes. Noch de optimistische verhalen over wat de EU op deze markten allemaal nog te bieden heeft, noch alle dreigingen over wat het VK dreigt te verliezen komen aan bij de kiezers: te vaak gehoord.

Veel Brexiteers verwachten niet dat de EU het VK zal straffen voor de exit. Waarom zou de EU, gericht op het slechten van handelsbarrières, juist de Britten op een afstand willen houden? De Brexiteers zijn optimisten: ze gaan ervan uit dat er na de Brexit gewoon een nieuwe onderhandelingsronde komt.

Britse politici zien de euro als een fenomeen waar het VK niets mee te maken heeft. Toch speelt de munt een belangrijke rol in het Britse debat. De EU heeft een slechte reputatie door permanente crises met de tegenvallende groei in de lidstaten, onbetrouwbare banken, vluchtelingenruzies en Europese instellingen die macht verwerven zonder draagvlak. Vooral de eurocrisis heeft Europese integratie een negatief imago bezorgd.

Tekst loopt door onder foto.

© anp
De eurocrisis heeft de Britten duidelijk gemaakt dat de euro om versterking vraagt

Forse weeffouten
Die crisis heeft forse weeffouten blootgelegd. Europese leiders als Barroso en Juncker hebben geschetst hoe ze de euro kunnen stabiliseren. Daar is een Europese minister van financiën voor nodig. En een Europees Parlement met meer bevoegdheden.

De Britten willen ook dat de eurozone veel verder gaat met federalisering. De eurocrisis heeft in hun ogen duidelijk gemaakt dat de euro om zo'n versterking vraagt, want zij hebben last van de haperende groei op het continent. Dit is de Ever Closer Union die het VK hoognodig vindt voor de eurozone. Maar het zelf niet wil.

Nu die Union vorm krijgt, groeien, ook onder Nederlandse politici, de weerstanden. Frans Timmermans zei als minister van buitenlandse zaken dat 'de tijd van de Ever Closer Union op ieder mogelijk terrein achter ons ligt'. Zijn opvolger, Bert Koenders, wil dat juist de lidstaten weer belangrijker worden en niet de Europese instellingen. De economische rationaliteit achter de euro was altijd al dubieus. Nu zitten we, niet alleen in het VK, met de twijfels aan de politieke gevolgen van de euro.

Verder lijdt de Britse economie onder de eurocrisis. De crisis op het continent verkleinde de vraag naar Britse producten; Duitse en Nederlandse producten zijn eigenlijk te goedkoop binnen de eurozone, en dat verklaart het grote handelstekort van het VK met ons. Brexit-leider Boris Johnson noemt de euro daarom een instrument van oneigenlijke concurrentie. De euro heeft de Europese liefde zeker niet aangewakkerd.

In 2005 stemde Nederland tegen de Europese grondwet met een Europese vlag, volkslied en president. De Britten tonen dat de situatie nu ernstiger is: zelfs het verhaal van Europa als economisch succes is versleten. Velen zullen opgelucht zijn als de Britten EU-lid blijven omdat Europese integratie dan geen omkeerbaar proces is gebleken. Kiezen de Britten toch voor vertrek, dan volgen discussies over hoe de Britten te straffen uit angst voor onvrede die in andere lidstaten leeft.

Maar straffen is economisch slecht, voor Nederland en voor de EU. En Marine Le Pen, Geert Wilders of Viktor Orban hebben echt de Britten niet nodig om een referendum te willen; dat democratische recht moet je niet vanuit de EU de kop in willen drukken. Burgers willen niet nog een keer horen hoe goed de EU is, ze willen weten wat de EU eigenlijk aan het worden is: toch die Ever Closer Union? Een superstaat? Komt er een Europese minister van financiën die Europese belastingen oplegt?

In 2005 stemde Nederland tegen de Europese grondwet met een Europese vlag, volkslied en president

© Hollandse Hoogte
Het oude karakter van de EU als eenheidsmarkt slaat niet meer aan

De burger wil niet dat de EU die kant op gaat. In veel EU-landen draaien de discussies om subsidiariteit, erkenning van verschillen tussen landen, en behoud van eigenheid ook in de manieren waarop lidstaten hun markten inrichten. Het oude karakter van de EU als eenheidsmarkt slaat niet meer aan.

Het is tijd om grenzen te trekken en waar mogelijk om stappen terug te zetten. Neem de laatste verkiezingen voor het Europees Parlement Die draaiden om de verkiezing van de 'president' van de Commissie, Jean-Claude Juncker. Hiermee werd de Commissie een soort regering en groeide de rol van het EP. Dergelijke stappen richting Europese eenwording vallen niet meer te verkopen onder het motto 'Europa is goed voor u!'. Mensen willen eigenheid, ook al lopen ze er misschien een financieel risico mee. Wellicht willen burgers ook een eind aan het eindeloze gelijkschakelen van wetgeving. Laat landen meer hun eigen wetten bepalen, en zo onderling concurreren.

Het Britse referendum is minder typisch Brits dan Europese federalisten hopen.

Trouw.nl is vernieuwd. Ter kennismaking mag u nu gratis onze artikelen lezen.

Deel dit artikel

Advertentie
Maar laten wij, de rest van de EU, toch wat doen om de Britten te begrijpen

De VS willen een sterk Europees blok in plaats van dat verdeelde Europa

De helft van de Italianen zou nu voor exit stemmen in een referendum

De Britten blijven liever buiten ambitieuze Europese projecten zoals de euro, als ze het directe belang niet zien

Dat de Europese markten een springplank zijn naar de rest van de wereld, past niet in hun wereldbeeld

Uitgerekend de marktgerichte Britten geloven niet in het Europese economische verhaal

Brexiteers willen zelf kunnen besluiten wie het land binnenkomt

Waarom zou de EU, gericht op het slechten van han­dels­bar­riè­res, juist de Britten op een afstand willen houden?

De eurocrisis heeft de Britten duidelijk gemaakt dat de euro om versterking vraagt

In 2005 stemde Nederland tegen de Europese grondwet met een Europese vlag, volkslied en president

Het oude karakter van de EU als eenheidsmarkt slaat niet meer aan