Uw profiel is aangemaakt

U heeft een e-mail ontvangen met een activatielink. Vergeet niet binnen 24 uur uw profiel te activeren. Veel leesplezier!

Zo rationeel zijn we helemaal niet

Home

Ger Groot

© Trouw
Column

Donald Trump dankte zijn verkiezing in belangrijke mate aan mensen die onder zijn beleid het meest te lijden hebben.

Brexit kwam er dankzij de stemmen van degenen die bij uitstek gebaat zijn bij de arbeidsregels en landbouwsubsidies van de EU. Democratie is soms een wonderlijk ding.

Lees verder na de advertentie

In beide gevallen kreeg het gevoel de overhand boven de redelijke calculatie. Ook dat gevoel hoort bij de democratische wil die in het stemhokje tot uiting komt. Althans, dat zou je denken. In werkelijkheid gaat het bestel uit van een kiezer die rationeel en goed geïnformeerd is. Een kiezer dus die beantwoordt aan het mensbeeld van de Verlichting, waaruit de moderne democratie stamt.

In de economie is het niet anders. De mens is een individu dat allereerst of zelfs exclusief uit is op zijn eigen belang, zegt de rechte leer. Echte mensen handelen heel anders. Ze zijn genereus, zorgzaam en soms zelfs bereid zich op te offeren. Goddank richt de werkelijkheid zich niet naar wat in de economische wetenschap een dogma is.

Pas nu die zuilen verdwenen zijn, begint het anachronisme van de acht­tien­de-eeuw­se democratie zich te wreken

De mens is méér dan wat de Verlichting van hem maakte. Hij is minstens zozeer een romantisch wezen met een soms irrationele wil en een moeilijk tembaar gevoelsleven, zo heeft de filosoof Maarten Doorman een paar jaar geleden al geschreven. Maar de voornaamste instituties van onze samenleving trekken zich daar weinig van aan.

Soms pakt dat goed uit, zoals in de economie, waar egoïsme wordt ingeperkt door een natuurlijke hang tot solidariteit en liefde. En soms problematisch, zoals in het politieke bestel, dat almaar meer in de ban komt van de emotionaliteit van het populisme. De gevestigde politiek weet er nauwelijks raad mee. Problematisch zijn niet die emoties op zich, maar het feit dat ze zo moeilijk vertaalbaar zijn in de wetten, regels en akkoorden waar het in de politiek nu eenmaal om draait.

Levensgevaarlijk

Binnen de economische theorie lijkt er een kentering te komen in de achttiende-eeuwse dogmatiek van het rationele individu. In de politiek keert de wal het schip, maar is een nieuwe koers nog lang niet uitgezet. Tot nu toe is elke poging daartoe uitgelopen op een radicale anti-democratie die zelden goed heeft uitgepakt. Het bestel is te zeer bepaald door zijn achttiende-eeuwse voorwaarden om aan de ‘homo romanticus’ speelruimte te bieden zonder brokkenmakerij.

En dus zitten wij op een heel andere, en gelukkig nog een stuk vreedzamer, manier met de brokken. Rommelen aan het democratisch bestel blijkt keer op keer levensgevaarlijk. Maar blijven vertrouwen op de strikt rationele, ideaal geïnformeerde kiezer met uitsluitend het algemeen belang in het oog, is een nauwelijks minder groot risico.

Dat die botsing zich in Nederland pas nu voordoet, betekent niet dat de kiezer voorheen zoveel rationeler was. Hij was op een andere manier in tegenspraak met wat de liberale democratie veronderstelde. Wat hem in toom hield was zijn groepsbewustzijn, dat hem in weerwil van de theorie allerminst tot een individu maakte. Hij maakte deel uit van zijn klasse, kerk en beroepsgroep. Dat collectivisme gaf het democratisch bestel zijn paradoxale stabiliteit. De rationaliteit namen de leiders van die zuilen onderling wel voor hun rekening.

Pas nu die zuilen verdwenen zijn, begint het anachronisme van de achttiende-eeuwse democratie zich te wreken. Een begaanbaar alternatief tekent zich vooralsnog niet af. Tot het zover is, wacht ons veel verwarring, verbrokkeling en - naar ik vrees - totalitaire verleiding die met één klap een radicale oplossing belooft.

Deel dit artikel

Pas nu die zuilen verdwenen zijn, begint het anachronisme van de acht­tien­de-eeuw­se democratie zich te wreken