Uw profiel is aangemaakt

U heeft een e-mail ontvangen met een activatielink. Vergeet niet binnen 24 uur uw profiel te activeren. Veel leesplezier!

Zo makkelijk komen islamofoben niet van Breivik af

Home

Eildert Mulder

Noorse regeringsgebouw na het ontploffen van Breiviks bom. © REUTERS

Islamofoben noemden Anders Breivik na zijn moordpartij een monster en psychopaat. Zo hoopten zij de sleutelvraag of hun ideologie ook een rol heeft gespeeld, te vermijden. Maar hun ideologie deugt niet.

Bij totaal onverwachte, waanzinnige gebeurtenissen is een mens aangewezen op adrenaline, emotie en intuïtie. De rationele analyse komt pas veel later. De oriëntatie is weg, alles staat in een nieuw licht. Dat was bijvoorbeeld zo bij de aanslagen van 11 september 2001 van Al-Kaida in New York en Washington.

Ook de massamoord van Anders Breivik op 22 juli vorig jaar in Oslo en op het eilandje Utoya bracht een scheidslijn aan, een cesuur. Geen zelfde islam voor en na 11 september 2001, geen zelfde islamofobie voor en na 22 juli 2011. Het brein achter 11 september, Osama Bin Laden, zonk op 2 mei 2011 richting bodem van de Indische Oceaan. Breivik moest zijn gruweldaden toen nog uitvoeren. De moordenaar van 22 juli 2011 zit nu voor zijn rechters. Zijn proces begon maandag, bijna negen maanden nadat hij zijn misdaden heeft gepleegd.

Te vroeg
Eigenlijk is dat nog te vroeg. Vaak hebben de analyses de emoties nog niet ingehaald, vooral bij mensen die Breiviks denkbeelden (niet zijn daden) in grote lijnen onderschrijven. Een van hen is de columnist en toneelschrijver Theodor Holman. Hij had een opvallend interview met het weblog www.dagelijksestandaard.nl, over een toneelstuk dat hij schreef over Wilders en Breivik, een fictieve ontmoeting tussen die twee, op een moment dat Breivik zijn aanslagen al voorbereidde, maar nog wel moest uitvoeren. Holman zegt in het interview onomwonden dat hij zich verwant voelt met Breivik, dat hij veel van zijn ideeën deelt. Hij noemt het 'waanzinnig interessant' dat Breivik koos voor extreem geweld, en hijzelf niet. Hij verwijst naar een toneelstuk van de Franse schrijver Albert Camus, waarin een revolutionair een bom kan gooien op de koets van een koning, maar dat nalaat omdat een kind zich in die koets bevindt. Breivik heeft dergelijke morele remmingen uitgeschakeld.

Critici vonden dat Holman goedkope publiciteit had gezocht voor zijn toneelstuk. Dat hij Breiviks keuze voor geweld 'waanzinnig interessant' noemde, was een ongelukkige formulering, het was vooral godsgruwelijk. Maar Holman was wel eerlijk. Andere islamofoben joegen Breivik als een schurftige zondebok de woestijn in. Mensen die het label islamofoob krijgen opgeplakt, vatten het vaak op als een beschimping. Letterlijk is een islamofoob iemand met een redeloze angst voor de islam. Maar islamofoben zelf vinden hun angst voor de islam allerminst redeloos.

Holman erkende een onprettige waarheid: veel van Breiviks ideeën waren ook de zijne. In zijn stuk laat hij Breivik een fundamentele vraag stellen aan Wilders: "Hoever bent u bereid te gaan?" Wilders reageert korzelig, zou het liefste willen dat Breivik in lucht oplost, ontwijkt een echt antwoord.

Wilders
Ook de echte Wilders nam na de gebeurtenissen in Oslo en Utoya ferm afstand van Breivik. Hij noemde hem een waanzinnige, die de wereldwijde islamkritische beweging een klap in het gezicht had verkocht. De mogelijkheid dat Breivik misschien ook een product was geweest van die beweging negeerde hij. In plaats daarvan maakte hij Breivik uit voor "een eenzame verknipte idioot die de vrijheidslievende anti-islamiseringsidealen op gewelddadige manier misbruikt...De Partij voor de Vrijheid heeft nooit en te nimmer opgeroepen tot geweld en zal dat ook nooit doen. Wij geloven in de kracht van de stembus en de wijsheid van de kiezer, niet in bommen en pistolen."

Geen waanzin
Breivik vindt zichzelf niet waanzinnig. Hij zou het erg vinden als de rechtbank hem ontoerekeningsvatbaar zou verklaren, al nodigt hij de rechters daartoe wel soms uit met potsierlijk gedrag. Opnieuw is Holman interessanter dan veel van zijn islamofobe geestverwanten. Hij wijst erop dat Breiviks manifest, ondanks talloze manco's, toch een samenhangend verhaal oplevert. Andere islamofoben daarentegen zouden niets liever willen dan dat de rechters aan Breivik tbs zouden opleggen.

Dat zou juridische vrijspraak betekenen voor Breivik, gecombineerd met vermoedelijk levenslange opsluiting in een kliniek. Het zou ook vrijspraak betekenen voor de islamofobe ideeënleer, want die kun je niet verantwoordelijk houden voor het gedrag van een gestoorde, luidt de redenering. Zelfs daarop is nog wel wat aan te merken, want een agressieve ideologie kan ook een speciale aantrekkingskracht uitoefenen op wankele geesten.

Op veel manieren hebben de afgelopen maanden islamofoben geprobeerd te ontkomen aan de sleutelvraag of hun ideologie ook een rol heeft gespeeld bij de daden van Breivik. Ze wezen op de aanvankelijke diagnose van schizofrenie en paranoia. Ook de tweede diagnose, extreem narcisme neigend tot het psychopatische, biedt nog steeds ruimte om de daden van Breivik toe te schrijven aan een persoonlijkheidsstoornis.

Anderen hebben het over doorgeslagen modernistisch individualisme of ze noemen Breivik simpelweg een monster. Ook de linkse regering in Oslo krijgt de schuld, die zou met haar multiculturele beleid Breivik tot zijn daad hebben gedreven. De Amerikaanse publicist Bruce Bawer schold de regeerders in Oslo in een boek uit voor de 'nieuwe quislings', een verwijzing naar de nazi Vidkun Quisling, die onder de Duitse bezetting een Noorse marionettenregering leidde. Zelfs waren er vergelijkingen van de socialistische jeugdorganisatie, waartoe de jongeren op het eilandje Utoya behoorden, met de Hitlerjeugd.

In naam van een ideologie
Het is verleidelijk te denken dat iemand die zulke waanzinnige misdaden begaat, wel geestelijk gestoord moet zijn. Maar ook mensen zonder psychische stoornis zijn in staat tot gruweldaden, vaak in de naam van een ideologie. De meeste beulen van Hitler, Stalin, Mao, Pol Pot, Saddam, Videla en al die andere tirannen waren bij hun volle verstand. Hetzelfde geldt voor terroristen. De mensen die hun vliegtuigen in de wolkenkrabbers van Manhattan ramden, waren voor zover bekend psychiatrisch in orde. Ze hadden alleen wonderlijke ideeën.

Er is een opvallend verschil in de discussies na 11 september 2001 en het debat na de moordpartij van Breivik. In 2001 werd de islam onderwerp, weinigen vroegen naar de psychische gesteldheid van de daders. Automatisch nam men aan dat die hadden gehandeld vanuit de rotsvaste overtuiging dat ze God een dienst bewezen en dat ze linea recta naar de hemel zouden gaan.

Na de moordpartij van Breivik ging het anders. Voorop stond de vraag of Breivik wel of niet geestelijk gestoord was. Diepgaande discussies over islamofobie waren marginaal. En de islamofoben deden er ook alles aan om die discussie te vermijden, hoewel Anders Breivik glashelder in zijn manifest had gezegd dat islamhaat zijn drijfveer was geweest, ook al waren de meeste slachtoffers geen moslims. De socialistische jongeren op Utoya moesten sterven omdat ze de toekomst van de linkse elite waren, die 'heult met de islam'.

Religie in de maatschappij
Wanneer gaat islamkritiek over in islamofobie? De kijk op de plaats van religie in het maatschappelijke leven, is cruciaal bij het beantwoorden van deze vraag. Een samenleving is meer dan haar religie. Dat geldt ook voor islamitische samenlevingen. Weliswaar beweren sommige islamitische theologen dat de islam alle facetten van het maatschappelijk leven zou moeten bepalen, in de praktijk komt daar vaak weinig van terecht. Een samenleving is te ingewikkeld, te levend ook, te weinig maakbaar, om zich slaafs te laten ketenen in regels. Religie op haar beurt omvat meer dan de officiële theologie en de heilige boeken.

Een islamofoob ziet dat allemaal anders, en vindt godsdienst wel degelijk allesbepalend, althans in moslim-samenlevingen. Er zou verder maar één echte islam bestaan, de meest gewelddadige, die van Osama Bin Laden. De islam zou elke vorm van variatie missen en ook onveranderlijk zijn. Verder gelooft een islamofoob in een complot dat beoogt Europa te islamiseren. Dat zou gebeuren via massale immigratie van moslims en hoge geboortecijfers van de migranten. Ze spreken van een heilige oorlog, een jihad. Sommigen menen dat zelfs de EU een rol speelt in die samenzwering. Heel kwalijk is in dit verband volgens hen de houding van de 'linkse elite'.

Dit zijn ook hoofdbestanddelen van Breiviks ideologie. De analyse van de islamofoben is alarmerend. Als ze klopt dan is Europa verloren, tenzij er zeer snel actie wordt ondernomen. Laat alle sirenes loeien. Als je dat verhaal rondpredikt, dan hoef je niet verbaasd te zijn als er een Breivik opstaat, die denkt dat er geen tijd meer is voor democratische verandering en dat alleen keiharde terreur Europa kan wekken uit haar dodelijke slaap.

Theodor Holman vindt het waanzinnig interessant dat de gelijkgestemde Breivik geweld gebruikt en hijzelf niet. Maar Breiviks keuze voor geweld is vooral waanzinnig logisch. Een verwijzing naar een indrukwekkend verhaal van Camus of een liefdesverklaring aan de stembus zijn te zwakke medicijnen tegen nieuw islamofoob geweld. De ideologie moet op de helling.

Trouw.nl is vernieuwd. Vanaf nu is onbeperkte toegang tot Trouw.nl alleen voor (proef)abonnees.


Wilt u dit artikel verder lezen?

Maak vrijblijvend een profiel aan en krijg gratis 2 maanden toegang.

Het e-mailadres bij dit profiel is nog niet bevestigd. Een link om te bevestigen kun je vinden in je inbox.
Ben je de link kwijt? Vraag hier een nieuwe aan.

Ongeldig e-mailadres

Wachtwoord is niet correct

tonen

Wachtwoord komt niet overeen

tonen

U moet akkoord gaan met de gebruiksvoorwaarden


Wij gaan vertrouwelijk om met uw gegevens. Lees onze privacy statement.

Deel dit artikel

Advertentie