Uw profiel is aangemaakt

U heeft een e-mail ontvangen met een activatielink. Vergeet niet binnen 24 uur uw profiel te activeren. Veel leesplezier!

Zo bereiden landen zich voor op de terugkeer van 'hun' jihadisten

Home

Kleis Jager

Een strijder van de Syrische rebellengroep Jabhat al-Nusra poseert voor een foto in Aleppo, op een archieffoto uit 2013. © REUTERS

Nu IS in Irak en Syrië de strijd aan het verliezen is, moet Europa er rekening mee houden dat strijders naar huis komen. Hoe bereiden verschillende landen zich voor op de terugkeer van 'hun' jihadisten?

De oorlog tegen terreur is sinds de aanslagen van januari 2015 (Charlie Hebdo en de Joodse supermarkt Hyper Cacher) uitgerust met steeds meer juridische middelen. Terugkeerders worden in Frankrijk behandeld als zware jongens, niet als eenvoudige wetsovertreders.

Lees verder na de advertentie

Wie de wapens opneemt als strijder van IS maakt zich schuldig aan een terroristisch misdrijf. In jargon heet dat een AMT, naar de afkorting voor een samenzwering met terroristisch oogmerk. Sinds september 2016 buigt een speciaal Hof van Assisen - in Frankrijk een gespecialiseerde rechtbank voor harde criminaliteit - zich over deze gevallen. Deze rechtbanken kunnen veel hogere straffen opleggen dan gewone.

"De mannen gaan systematisch de gevangenis in", zegt David Thomson, auteur van het veelgeprezen boek Les Revenants over Franse jihadisten. "En vrouwen, van wie lang gedacht is dat ze minder gevaarlijk zijn, ook steeds vaker." Probleem bij deze strategie is het bewijs. "Ze zeggen allemaal dat ze daar verpleger zijn geweest. En de slimsten hebben ervoor gezorgd dat ze geen sporen van hun activiteiten op sociale media hebben achtergelaten."

Ze zijn vaak teleurgesteld in IS of Al-Qaida, maar niet in het jihadisme

Niet te vertrouwen

Discussie of debat over de vraag of echte spijtoptanten op deze manier geen tweede kans krijgen is er nooit geweest in Frankrijk. De publieke opinie is in grote meerderheid voor een harde aanpak van de naar schatting 1200 landgenoten die aan de kant van de moordenaars van het Bataclan hebben gevochten. "Ze zijn ook niet te vertrouwen", beaamt Thomson, die een groot netwerk opbouwde onder Franse radicalen. "Ze zijn vaak teleurgesteld in IS of Al-Qaida, maar niet in het jihadisme."

In zijn boek beschrijft Thomson het beruchte voorbeeld van Adel Kermiche, die precies een jaar geleden de 86-jarige priester Jacques Hamel de keel doorsneed. Kermiche zat op één cel met een contact van Thomson. "Iedereen in de gevangenis wist hoe fanatiek hij was, maar hij wist zijn rechters er van overtuigen dat hij klaar was voor herintegratie. Hij pleegde zijn moord met een enkelband om."

Maar de strenge straffen blijven een tijdelijke oplossing, weet Thomson. "Een alternatief is er niet, maar tegelijk schuiven we het probleem met deze straffen voor ons uit."

Frankrijk kiest tamelijk eensgezind voor een hard soort realisme

Liquidaties

Beter dan opsluiten is wellicht voorkomen dat jihadisten terugkeren. Volgens verschillende berichten proberen speciale Franse troepen dit te bevorderen in Mosul en Raqqa. Zij zouden het Iraakse leger in Mosul een lijst met 30 namen hebben voorzien met als doel om hun liquidatie uit te besteden.

De Iraakse generaal, Najim Abdulah al-Jibouri, heeft het verhaal bevestigd tegenover de krant Le Figaro en eerder maakte ook de Wall Street Journal melding van deze dodenlijst. Oud-president François Hollande erkende vorig jaar in een spraakmakende interviewreeks met Le Monde, dat uiteindelijk als boek is verscheven, dat hij opdracht heeft gegeven voor een aantal 'opérations homo' - jargon voor liquidaties.

Ook dit verhaal heeft niet tot deining geleid. Frankrijk kiest tamelijk eensgezind voor een hard soort realisme en die lijn wordt vooral betwist door mensenrechtenorganisaties als Amnesty International en Human Rights Watch. Zij waarschuwen de laatste weken voor de manier waarop de noodtoestand wordt beëindigd. De regering is van plan verschillende bevoegdheden van de politie (zoals het zonder tussenkomst van de rechter opleggen van huisarrest) onder te brengen in gewone wetgeving.

Verovering Raqqa

In IS-bolwerk Raqqa boeken de Syrische Democratische Strijdkrachten (SDF) grote vooruitgang. De Koerdische en Arabische strijders van de SDF slaagden er gisteren in om een bres te slaan in een belangrijke stadsmuur, waardoor zij Raqqa verder konden binnentrekken. Op die manier konden zij boobytraps en sluipschutters omzeilen.

De SDF wordt bijgestaan door de Amerikanen, zowel door militaire adviseurs op de grond als door straaljagers en drones. De gevechten worden ook steeds heviger naarmate IS meer terrein verliest en naar extremere middelen grijpt.

Dit heeft ook grote gevolgen voor de bevolking. Volgens de VN zitten er tussen de 50.000 en de 100.000 burgers vast in de stad en verkeren zij in 'ermbarmelijke' omstandigheden. De mensen die proberen te vluchten worden beschoten door IS of als menselijk schild ingezet.

Veel IS-leiders verbleven tot voor kort in Raqqa, maar een groot deel daarvan wist de stad te ontvluchten voor de omsingeling. Volgens analisten zijn veel IS-leiders nu gevlucht naar de stad Mayadeen in Oost-Syrië.

Het is vrijwel zeker dat de SDF erin zal slagen om Raqqa te bevrijden. Alleen de Turken zouden hier nog een stokje voor kunnen steken, bijvoorbeeld als zij besluiten om de Koerden aan te vallen. Dan zal de SDF haar posities in de stad moeten opgeven.

• Nederland: Van 'zacht' beleid naar strafvervolging

Sinds het begin van het conflict in Syrië zijn zo'n 280 jihadisten uitgereisd. Het merendeel sloot zich aan bij IS. Eenderde is vrouw en naar schatting zijn er tachtig Nederlandse kinderen in het strijdgebied. Omdat zij soms al vanaf negen jaar wapentraining krijgen, worden ook zij door de AIVD meegeteld als uitreiziger.

Voor veroordeelde jihadisten is een speciale beveiligde 'Terroristen Afdeling' ingericht in Vugt

In 2013 koos Nederland voor een relatief 'zacht' beleid. Jihadisten werden niet vervolgd en opgesloten, zoals in België, maar begeleid naar re-integratie. Die tijd is voorbij. Volgens de AIVD vormen jihadisten een grote dreiging voor Nederland, omdat ze zolang in oorlogsgebied hebben geleefd en wapentraining hebben gehad. Iedere uitreiziger die nu terugkeert, komt voor de rechter.

Zodra het vermoeden bestaat dat iemand is uitgereisd, start een strafrechtelijk onderzoek. Een Europees aanhoudings- of arrestatiebevel volgt. Op dit moment lopen er in Nederland tenminste 386 strafrechtelijke onderzoeken naar 471 verdachten.

Ex-strijders worden bij voldoende bewijs vervolgd en eventueel veroordeeld, bijvoorbeeld voor deelname aan een terroristische organisatie. Afgelopen maanden zijn meerdere strijders die zich nog in oorlogsgebied bevinden door de rechter bij verstek veroordeeld. De straffen verschillen, van enkele weken tot zo'n zes jaar gevangenisstraf. Voor veroordeelde jihadisten is een speciale beveiligde 'Terroristen Afdeling' ingericht in Vugt.

• Zweden: 'Er is geen dialoog met de jihadisten'

Vanuit Zweden vertrokken de laatste jaren 300 strijders naar Syrië en Irak. Ongeveer veertig van hen zijn overleden, 140 anderen zijn teruggekeerd. Soms uit desillusie, maar vaker omdat ze moesten herstellen van verwondingen of onder druk van hun familie.

Ze kunnen rekenen op onderdak, financiële steun, onderwijs, hulp bij het vinden van werk

Als de IS-strijders op hun terugreis Turkije doorkruisen treedt een waarschuwingsmechanisme in werking, zodat de nationale veiligheidsdiensten klaarstaan zodra de terugkeerders voet zetten op Zweedse bodem. Direct na landing worden ze ondervraagd, wordt hun psychische toestand bepaald, en aan de hand van die informatie stellen de autoriteiten een risicoanalyse op. De SÄPO, de Zweedse veiligheidsdienst, houdt de risicogevallen in het vizier, maar de terugkeerders blijven op vrije voet.

Een nationaal re-integratieprogramma ontbreekt, vertelt terrorismedeskundige Magnus Ranstorp. "Er zijn geen huisbezoeken, er is geen dialoog. Zweden kent ook geen verbod op 'associatie met een terreurgroep', zoals dat bijvoorbeeld in Noorwegen het geval is."

De integratie van teruggekeerde jihadisten wordt overgelaten aan de gemeentes. Iedere gemeente heeft een terrorisme-coördinator, maar de invulling van die functie is niet vastomrand. Zo is in Lund een uitgebreid programma voor voormalig IS-strijders op poten gezet, gericht op een vlotte resocialisatie. Ze kunnen rekenen op onderdak, financiële steun, onderwijs, hulp bij het vinden van werk. Maar lang niet elke regio kent een dergelijk initiatief, zegt Ranstorp.

• Verenigd Koninkrijk: Terreurverdenking moeilijk te bewijzen

De Britse overheid maakt zich grote zorgen over de terugkeer van zo'n 200 IS-strijders. Het strafrecht voorziet in vervolging van die strijders, mits bewezen kan worden dat zij daadwerkelijk hebben gevochten in Syrië of Irak. Maar dat is niet altijd eenvoudig. Media berichtten vorig jaar dat van de circa 600 strijders die toen waren teruggekeerd, er slechts een handjevol vast zat. De rest is onmogelijk allemaal in de gaten te houden, zo waarschuwden de veiligheidsdiensten al eerder.

Mensen met een dubbel paspoort kunnen hun staats­bur­ger­schap verliezen

Celstraf, tot potentieel levenslang, is er voor mensen van wie bewezen kan worden dat zij naar een ander land zijn gereisd om daar een terreurdaad te (helpen) plegen, of om een terreurtraining te ondergaan. Mensen met een dubbel paspoort kunnen hun staatsburgerschap verliezen als ze zich schuldig maken aan terrorisme.

Voor mensen van wie justitie de terreurverdenking niet rond krijgt door gebrek aan bewijs, zijn er nog de zogenoemde 'Terrorisme Preventie en Onderzoeksmaatregelen'. Die maken het mogelijk een verdachte elektronisch aan banden te leggen, gedeeltelijk huisarrest te geven, te controleren op het bureau, of gebiedsverboden op te leggen. Maar deze maatregelen zijn tot dusver pas enkele keren toegepast.

Overigens maken de autoriteiten zich niet alleen zorgen over de terugkomst van mannelijke strijders, maar ook over hun echtgenotes en (kleine) kinderen. Voor de laatsten wordt het familierecht en jeugdzorg ingezet.

• Duitsland: Ingewikkeld door federaal systeem

Sinds 2012 zijn volgens het 'Bundeskriminalamt' (BKA) meer dan 930 mensen uit Duitsland naar Syrië en Irak afgereisd. Daarvan stierven er 145; van meer dan 70 personen is bekend dat ze vochten of militair werden getraind. Die kunnen bij terugkeer worden berecht.

Bij de anderen is dat lastiger. Een terugkeerder kan in Duitsland niet zomaar worden vastgezet, legt een BKA-woordvoerder uit. "Per persoon moet worden bekeken wat er over hem of haar bekend is, en of dat genoeg is om iets te ondernemen." Noodzakelijk bewijs voor een arrestatie en strafzaak, ontbreekt vaak. Kan toch aannemelijk worden gemaakt dat iemand een 'gevaar' vormt, dan zijn er wel een paar andere maatregelen mogelijk, legt de woordvoerder uit. Zo kan iemand worden gevolgd door de veiligheidsdiensten.

Bovendien komen ze op een landelijke lijst van potentiële islamistische aanslagplegers, de zogeheten 'Gefärden' (bedreigers). Er staan zo'n 630 namen op, waarvan de helft zich buiten het land bevindt. Over deze groep is veel discussie. Vaak gaat het over meer uitzetmogelijkheden of uitreisverboden. De Bondsdag nam recent een wet aan die een preventieve elektronische enkelband mogelijk maakt. Maar de zestien deelstaten zijn hoofdverantwoordelijk en hebben alleen eigen veiligheidsdiensten, politie en politiewetten. Het BKA heeft slechts een coördinerende rol.

• België: Levenslange straffen zijn mogelijk geworden

Strijders uit het kalifaat keren vooralsnog niet massaal terug naar België. Maar het land houdt er sterk rekening mee dat dit eerdaags gebeurt, zegt de woordvoerder van minister van binnenlandse zaken Jan Jambon. Wie nu terugkeert uit Syrië en Irak wordt opgepakt en vervolgd aan de hand van een reeks nieuwe terreurwetten die werden ingevoerd na de aanslagen in Parijs in 2015.

Ex-strijders die laten zien dat zij van mening zijn veranderd kunnen ook sociale begeleiding krijgen

Sindsdien geldt ook het aanzetten tot afreizen naar jihadistische gebieden als terroristisch misdrijf, ongeacht of er is aangestuurd op het plegen van terreurdaden. Ook deelnemen aan de strijd, of het zich daarop voorbereiden, is strafbaar geworden. "Afhankelijk van het bewijs kan dat leiden tot levenslange straffen", zegt de woordvoerder. Volgens cijfers van antiterreurorgaan OCAD verblijven nog 161 Belgische strijders levend in het kalifaat. Daaronder zouden 53 vrouwen zijn, die enkele tientallen kinderen onder hun hoede hebben.

Tot nu toe keerden zo'n 120 strijders terug naar België, waaronder 22 vrouwen. Een groot deel van hen viel onder de oude wetgeving en ontliep vervolging. Van deze groep zit ongeveer 40 procent vast. De rest wordt individueel gevolgd door de veiligheidsdiensten en/of de lokale politie. "We voeren een aanklampende politiek. Dat betekent dat de wijkagent regelmatig of desnoods iedere dag bij zo'n persoon langsgaat om te laten zien dat hij in het vizier wordt gehouden", aldus de woordvoerder. Ex-strijders die laten zien dat zij van mening zijn veranderd kunnen ook sociale begeleiding krijgen, zegt hij.

Lees ook: Wantrouw de teruggekeerde jihadist
Lees ook: 
Hoe gevaarlijk is die nieuwe golf van jihadveteranen?


Het e-mailadres bij dit profiel is nog niet bevestigd. Een link om te bevestigen kunt u vinden in uw inbox.
Bent u de link kwijt? Vraag hier een nieuwe aan.

Wachtwoord is niet correct

tonen

Wachtwoord komt niet overeen

tonen

Door een profiel aan te maken ga je akkoord met de gebruiksvoorwaarden en geef je aan het privacy statement en het cookiebeleid te hebben gelezen.

Deel dit artikel

Ze zijn vaak teleurgesteld in IS of Al-Qaida, maar niet in het jihadisme

Frankrijk kiest tamelijk eensgezind voor een hard soort realisme

Voor veroordeelde jihadisten is een speciale beveiligde 'Terroristen Afdeling' ingericht in Vugt

Ze kunnen rekenen op onderdak, financiële steun, onderwijs, hulp bij het vinden van werk

Mensen met een dubbel paspoort kunnen hun staats­bur­ger­schap verliezen

Ex-strijders die laten zien dat zij van mening zijn veranderd kunnen ook sociale begeleiding krijgen