Uw profiel is aangemaakt

U heeft een e-mail ontvangen met een activatielink. Vergeet niet binnen 24 uur uw profiel te activeren. Veel leesplezier!

Zalen vol denkdingen van een dichterlijke Brabander Gerrit van Bakel. Rijksmuseum Kroller-Muller, Otterlo. Di t/m za 1017; zo 1117 tot 8 juni.

home

DOLF WELLING

OTTERLO - Op het ogenblik staan in de beeldenzaal van het Rijksmuseum KrollerMuller allerlei vreemde toestellen en machines. Ze kunnen niet iets nuttigs doen, zoals schoenen lappen of koffie zetten. Ze hebben wel iets gemeen met onze gebruikstoestellen maar het zijn mutanten. Ze zijn in een vroeg stadium afgeweken van het pad dat naar de toestand leidt waarin we nu met de natuur verkeren.

Ook Gerrit van Bakel (1943-1984), die deze ongewone mechanieken heeft bedacht, had geen vrede met die toestand. Hij heeft, naar hij eens zei, dingen gemaakt die kunnen 'functioneren binnen het circus van de beeldende kunst'. Van Bakel wilde terugdenken naar de tijd toen er nog niets fout was gegaan wat de relatie met de natuur betreft. Het gevolg is, dat de 'bloem' van twee grote schilden bovenaan de machine zich 's nachts opent en overdag bijna dicht is.

In 1982 stond op de documenta te Kassel, net als nu in Otterlo, zijn 7,2 meter lange 'Tarim machine': een gigantisch insekt van met olie gevulde ijzeren buizen en spaakwielen met dunne poten en beweegbare voetjes. Het toestel is ontworpen om zich voort te bewegen door de reactie van de olie in de buizen op temperatuurverschillen. De afstand - 1060 km - waarover met een raket het wereldsnelheidsrecord te land (12 000 km per uur) is gevestigd zou het gevaarte, in het Tarimbekken in Tibet, kunnen afleggen in 36 miljoen jaar. Voor sommige insekten duurt een dag levenslang. De tijdsruimte van de Tarim-machine is een geologische.

Van Bakel komt uit een groot gezin in de Peel. In 1966 noteerde hij in een schetsboek: 'Ik word plant en dier ontwerper'. Aan de academie in Den Boch studeerde hij vormgeving. Het overzicht van zijn oeuvre begint in Otterlo in zalen met meubelen en wandobjecten alsmede toestellen van diverse materialen tot dunne elastiekjes toe. Er is een stoel bij die voornamelijk bestaat uit een ronde schijf van multiplex. De schijf is verzaagd tot drie weer aan elkaar gekoppelde delen, zodat ze zich tot stoel kan openen.

Ontastbaar

Uit notities in zijn 700 schetsboeken - enkele liggen opengeslagen in het Otterlose prentenkabinet - blijkt dat hij daarmee het ontastbare produkt van zijn machines bedoelde: een besef. Jaap Bremer, samensteller van de tentoonstelling, beschrijft een vierwielig wagentje uit 1982 dat 'Over de Oorsprong van de Godsvrucht' heet. Er hangen twee eieren aan. In 1979 schreef Van Bakel: 'Een ei is een verbeterde bol' en 'Een ei is onbereikbaar'. Eens zei hij dat een ei en een staafje ijzer gelijkwaardig zijn. 'Op het moment dat je die dingen vastpakt, dan ben je bij wat mensen Goddelijk noemen. Het is dus een soort samenvatting van de religie.'

Het werk van Van Bakel is voortgekomen uit een 'denken met de handen' waar Denis de Rougemont in 1936 een boek over heeft geschreven. Een notitie van Van Bakel luidt: 'Er bestaat een merkwaardig soort geestversmalling die zich vooral bedient van de taal, filosofie genaamd. Het is een soort spleetvormige aanwezigheid waarin uiterst verfijnd en zorgvuldig gekeken wordt naar het denken en het bewustzijn. Wat mij nu blijkt van deze filosofie is, dat zij zich nauwelijks met voorwerpen kan bezighouden anders dan door middel van de taal.' Dit slaat kennelijk vooral op de analytische wijsbegeerte.

De genoemde Frans-Zwitserse auteur wijst er op, dat de aldus opererende rede zich inderdaad niet met afzonderlijke dingen bezighoudt maar met categorieen. Hij pleitte voor een directer greep op de dingen, maar hij wilde geen 'onmogelijke terugkeer voorstellen naar de scheppende naiviteit, de geniale improvisatie en andere romantische mythen.' Dat is inderdaad geen begaanbaar pad voor multinationale industrieen. Maar des te meer voorziet voorwerpelijke poezie als die van Van Bakel in psychische behoeften.

Trouw.nl is vernieuwd. Vanaf nu is onbeperkte toegang tot Trouw.nl alleen voor (proef)abonnees.

Deel dit artikel

Advertentie

Wilt u dit artikel verder lezen?

Maak vrijblijvend een profiel aan en krijg gratis 2 maanden toegang tot Trouw.nl.

Het e-mailadres bij dit profiel is nog niet bevestigd. Een link om te bevestigen kun je vinden in je inbox.
Ben je de link kwijt? Vraag hier een nieuwe aan.

Ongeldig e-mailadres

Wachtwoord is niet correct

tonen

Wachtwoord komt niet overeen

tonen

U moet akkoord gaan met de gebruiksvoorwaarden

Wij gaan vertrouwelijk om met uw gegevens. Lees onze privacy statement.