Uw profiel is aangemaakt

U heeft een e-mail ontvangen met een activatielink. Vergeet niet binnen 24 uur uw profiel te activeren. Veel leesplezier!

Wordt de Baltische Zee werkelijk een Russisch meer?

home

Jonathan Holslag

© REUTERS

Terwijl de Russische exclave Kaliningrad dolgraag handel wil drijven met Europa, toont Rusland hier ook zijn spierballen. Maar wie is de agressor? Deel 3 van de reisserie van Jonathan Holslag voor Trouw langs de rafelranden van Europa.

Ik ben terug in Denemarken. Een bronzen standbeeld van Neptunus tuurt boven de haven van Kopenhagen. De betekenis is niet mis te verstaan: Denemarken is de toegangspoort tot de Baltische Zee. Die Deense aspiraties werden echter steevast gecontesteerd door andere mogendheden, zoals Zweden, Duitsland en Rusland. Sinds kort maken landen in de regio zich opnieuw zorgen over de Russische ambities. Russische onderzeeboten zouden de territoriale wateren van zowel Zweden als Finland hebben geschonden. De Russische exclave Kaliningrad zou worden omgevormd tot een militair bastion.

Lees verder na de advertentie

Wordt de Baltische Zee werkelijk een Russisch meer? Dat is de vraag die ik tijdens dit traject op mijn reis langsheen de buitenranden van Europa wil beantwoorden. Vanuit Kopenhagen steek ik over naar Bornholm, een eiland tussen Denemarken, Duitsland, Zweden en Polen. Met zijn naaldbossen en velden is Bornholm een smaragd in de blauwe zee. Op de kleine luchthaven word ik begroet door een majoor van het Deense leger en daarna gaat het snel naar een grijze Sea Hawk die met draaiende wieken wacht. De Amerikaanse marinehelikopter hijst zich boven de zee en we scheren laag boven het water tot in de verte de contouren van een oorlogsschip opdoemen. Dit is de USS Arlington, een stalen monster met in zijn buik een twintigtal pantservoertuigen, hovercrafts en achthonderd mariniers. Het amfibische schip leidt een vloot van vijftig andere oorlogsschepen.

Hij is een typische Amerikaanse admiraal: de mouwen opgestroopt, vastberaden, kort van stof

Bow cross

Ik til mijn koffer uit de passagiersruimte en word via de stalen ingewanden van het schip naar de kajuit van de bevelhebber geloodst. Viceadmiraal Christopher Grady is zoals ik me een Amerikaanse admiraal steevast voorstel: de mouwen van zijn gevechtshemd opgestroopt, struis, vastberaden en kort van stof. In zijn Spartaans ingerichte kajuit legt hij me uit hoe de vloot Rusland duidelijk moet maken dat de Baltische Zee van iedereen is. "Ter plaatse zijn is niet genoeg; onze slagkracht moet geloofwaardig zijn. Niemand zal mij stoppen mij in deze regio binnen te werken. De Russen hebben goede zeemannen, maar ik durf elke Britse of Amerikaanse zeeman tegen ze op laten trekken."

Een P3-patrouillevliegtuig komt rakelings over. "Op zoek naar onderzeeërs", hoor ik. Het is een indrukwekkend gezicht om de tientallen oorlogsschepen in formatie te zien varen. Gisteren voerde een bataljon mariniers een landing uit en kwam een B-52 bommenwerper langs om zeemijnen te droppen voor de kust. Voorlopig is er geen Rus te bespeuren, althans niet boven water. Met zicht op de rustige blauwe zee oogt alles bijzonder vreedzaam. Maar, wordt me verzekerd, dat is valse schijn. De Russen waren hier niet lang geleden aanwezig met spionageschepen boven de glasvezelkabels die instaan voor het internet.

Tekst loopt door onder de afbeelding

© jonathan holslag

Krappe kooi

De zon kleurt de zee goud. Ik kruip in mijn krappe kooi. Terwijl de Duitsers en Zweden zelfs een sauna aan boord hebben, komt dit Amerikaanse oorlogsschip over als een drijvende gevangenis. De dagen daarna gaat het met de heli en snelle rubberboten op en af naar andere schepen: Nederlandse, Deense, Noorse, Duitse en Estse. De schepen worden een voor een geleid door militairen met een flinke staat van dienst, maar admiraal Grady dwingt gezag af. Er zit flink wat nuance in de verhalen van de Europese bevelhebbers. Een Noorse commandant vertrouwt me toe dat het met de Russische agressie in de Baltische Zee nog wel meevalt en ook bij zijn Duitse collega verneem ik dat de Russen zich al met al gedeisd houden. Pas op de derde dag krijg ik mijn eerste Rus te zien. In de controlekamer van een Amerikaanse destroyer zie ik dat een klein scheepje op een scherm scherp in de gaten gehouden werd. Een icoontje lichtte plots rood op: "Bow cross". Het scheepje kruiste de boeg van de destroyer. Net op dat moment stond Grady buiten aan de brug een schare jonge Amerikaanse rekruten toe te spreken. Gevoel voor timing hebben ze wel, de Russen, maar intimiderend is die kruising van het kleine scheepje voor de 9000 ton staal en raketten van de Amerikaans destroyer allerminst.

Dit Amerikaanse oorlogsschip komt over als een drijvende gevangenis

Het kleine patrouilleschip was afkomstig uit Baltiejsk, een marinehaven in Kaliningrad, een exclave tussen Polen en Litouwen. Ik bezoek Baltiejsk op een zonnige dag. Op de kade liggen knobbelzwanen en boven de kade torent een standbeeld van tsaar Peter de Grote. De Russische ambitie om toegang te krijgen tot de Baltische Zee bestond reeds in de zestiende eeuw, maar het vernederende vredesverdrag van 1614 dwong Rusland de Zweden als meerdere te erkennen. Tsaar Peter was erop gebrand om die situatie ongedaan te maken en, zoals de grote dichter Alexander Poesjkin het uitdrukte, zich een weg naar Europa te hakken. Tijdens de Koude Oorlog werd de Baltische Zee bijna een Sovjetmeer. Daarna werden de Baltische Staten en Polen onafhankelijk. Sint-Petersburg en Kaliningrad bleven over als de belangrijkste toegangspunten tot de Baltische Zee. Recentelijk riep patriarch Kiril van Moskou op om het heilige grondgebied van Kaliningrad tot het uiterste te verdedigen.

Tekst loopt door onder de afbeelding

© jonathan holslag

Vooraf hadden Russische officieren me afgeraden om de marinehaven te bezoeken, zeker met de Amerikaanse oorlogsbodems in de buurt. Ik besluit het erop te wagen. Het hoofdkwartier van de Baltische Vloot is een zwaarbewaakte oude vesting. Rondom liggen aftandse woonblokken. Overal lopen marinemensen rond en dat maakt mijn taxichauffeur nerveus. Vlakbij de haven komt een man op me afgestapt. "Toerist?" polst hij. Ik houd me van de domme en zeg ja. Met de spraakherkenning op zijn telefoon onderhandelen we een excursie in de marinehaven: voor 300 roebel want het is laagseizoen. Met een snelle boot scheuren we door de dokken. Tientallen marineschepen liggen er: mijnenvegers, maar ook grote amfibieschepen en korvetten met vervaarlijke raketlanceerders. In de verte ontwaar ik een supermodern Gorshkov-fregat, een Kilo-onderzeeboot en een Buyan-korvet. Die schepen zijn waarschijnlijk uitgerust met de geduchte Kalibr-raketten die vijandige schepen tot op 600 kilometer kunnen treffen. Op een landtong achter struweel ontwaar ik een radar en twee vrachtwagens: de S-300, een raketlanceerinstallatie die vliegtuigen tot op 150 kilometer kan neerhalen.

Mijn toeristische excursie in Baltiejsk is bijzonder leerzaam. Plots wordt heel zichtbaar wat de Amerikaanse admiraal bedoelde met 'area denial'. De Russen kunnen van hier uit een flink stuk van de Baltische Zee bestrijken en dus effectief de toegang tot het gebied bemoeilijken. Als we naar Kaliningrad rijden, blijkt de hele kustweg afgeboord met militaire bases: bunkers met een mijnenveld rondom, een stelplaats voor honderden pantservoertuigen, een kazerne voor mariniers en grote antennes. Achter een muur ontwaar ik een mobiele lanceerinrichting van de Iskander-raketten, tactische raketten die ook kunnen worden uitgerust met een kernkop.

Tekst loopt door onder de afbeelding

© jonathan holslag

"Wat verwacht je? De Amerikanen hebben alle landen rondom Kaliningrad geabsorbeerd in de Navo. Dat ging in tegen de afspraak." In een hotel in het centrum ontbijt ik met een Russische kolonel, zichtbaar opgetogen over zijn worstjes met bonen in rode saus. "Jarenlang hebben we gewaarschuwd dat we dit niet wilden. De Amerikanen doen aan strategische verstikking. Ze controleerden al de Atlantische Oceaan, positioneren zich nu ook binnen de Baltische Zee en hebben troepen van Estland tot Polen. Wie is hier de agressor?"

Koningsbergen

Voor de Russen is de machtsopbouw in Kaliningrad dus vooral een compensatie voor het machtsverlies in de jaren negentig. Met het uiteenvallen van de Sovjet-Unie en de onafhankelijkheid van Polen, Litouwen, Estland en Letland verloren zij ruim duizend kilometer kust. Ondanks die zwakte bleven de kleine Baltische staten aandringen op toetreding tot de Navo. Ze vertrouwden de toenmalige president Jeltsin niet en dat wantrouwen werd versterkt toen de nationalisten terrein wonnen in de Russische Doema. Washington was aanvankelijk terughoudend, maar dat veranderde na de botsing met Rusland in de Balkan en op de Kaukasus. Op het moment dat de Baltische staten tot de Navo toetraden, was Vladimir Poetin president geworden. De spanningen liepen op. De Verenigde Staten trokken zich unilateraal terug uit een verdrag over de verdediging tegen raketten, het ABM-verdrag, negeerden Rusland tijdens de interventie in Irak en ondersteunden de kleurenrevoluties in de Oekraïne en Georgië.

Poetin op zijn beurt begon aardgas als machtsmiddel te gebruiken en werkte zich uit de naad om de Amerikaanse invloed rondom Rusland terug te dringen. De Russische invasie in Georgië van 2008 en de annexatie van de Krim in 2014 voedden de vrees van de Baltische staten. Waren zij als volgende aan de beurt? In 2014 simuleerden Russische gevechtsvliegtuigen een nucleaire aanval op het eiland Bornholm tijdens een viering waarbij alle Deense politici aanwezig waren. Russische schepen werden gesignaleerd in de territoriale wateren van Zweden. Tezelfdertijd stuurde Poetin zijn Iskander-raketten naar Kaliningrad, nieuwe luchtdoelraketten en moderne marineschepen.

Er bestaat ook wantrouwen ten aanzien van Duitsland. Kaliningrad heette tot 1946 Koningsbergen en behoorde tot Duitsland. De meeste oude gebouwen, zoals de kathedraal, in de stad zijn Duits. Nationalisten waarschuwen dat de Duitse invloed groeit als gevolg van investeringen, culturele diplomatie - en zelfs de populariteit van bier. Kaliningrad moet vooral Russisch blijven en de sluikse invloed van Duitsland moet worden ingedamd.

Tekst loopt door onder de afbeelding

© Photo News

Bier

Tezelfdertijd echter doet de lokale overheid haar uiterste best om meer Duitse bedrijven aan te trekken. "Kaliningrad is een speciale investeringszone. Het is mijn taak om van deze provincie, of oblast, een poort naar Europa te maken", legt burgemeester Anton Alikhanov me uit. De politicus is geestdriftig en staat klaar om de hand te schudden van een schare deelnemers van een conferentie over internationalisering. Het is vooral de minister van cultuur die tijdens de ontmoeting het hoogste woord voert. Hij prijst Kaliningrad als een van de gaststeden van het wereldkampioenschap voetbal. "Het wordt geweldig. We willen honderdduizenden toeristen aantrekken. We hebben een bierroute uitgestippeld en bezoekers die alle bieren proeven krijgen een mooie prijs", zegt hij. Ik tel minstens vijftien brouwerijen op zijn kaart.

We hebben een bierroute uitgestippeld en bezoekers die alle bieren proeven krijgen een mooie prijs

Kaliningrad is geen rijke stad. Veel betonnen woonblokken lijken rot en de infrastructuur dateert grotendeels uit de Sovjettijd. Maar in tegenstelling tot het militaire bolwerk Baltiejsk is de sfeer er gemoedelijk. In de schaduw van een bronzen sovjetmonument spelen kinderen. Langs een stinkend riviertje hebben mannen een lijntje uitgeworpen. Een deel van het pad rond het water werd opgeknapt. Het hekwerk en de speeltuin glimmen nog. Ook de Duitse consul relativeert de spanningen. "Kaliningrad produceert bijna alle BMW's voor Rusland. Een van de grootste projecten is een soja-fabriek. De machines zijn Duits, de soja is Braziliaans, de eigenaars komen uit Belarus, het hoofdkantoor ligt in Luxemburg en de verbruikers zijn zalmkwekerijen in Noorwegen."

Ik besluit mijn bezoek aan Kaliningrad aan het graf van Immanuel Kant, discreet gelegen aan de achterkant van de kathedraal. "Hij was wel degelijk een Duitser", had de consul me nog ingepeperd. Er liggen anjers op zijn graf, hier een dag eerder gelegd door de Russische buitenlandminister Sergei Lavrov. "Openheid is erg belangrijk", had hij gezegd. "Ik moedig Kaliningrad aan om een open voordeur van Rusland te worden."

Kant had het niet beter kunnen zeggen, maar voorlopig blijft Kaliningrad vooral geprangd tussen een drang naar voorspoed enerzijds en militair wantrouwen anderzijds. "Kalingrad is als een druppel water", had rector Andrei Klemeshev van de universiteit in Kaliningrad me verteld, "Klein maar de situatie in haar hele omgeving weerspiegelend."

Lees ook deel 1 en deel 2 van de reisserie.

Trouw.nl is vernieuwd. Vanaf nu is onbeperkte toegang tot Trouw.nl alleen voor (proef)abonnees.


Wilt u dit artikel verder lezen?

Maak vrijblijvend een profiel aan en krijg gratis 2 maanden toegang.

Het e-mailadres bij dit profiel is nog niet bevestigd. Een link om te bevestigen kun je vinden in je inbox.
Ben je de link kwijt? Vraag hier een nieuwe aan.

Ongeldig e-mailadres

Wachtwoord is niet correct

tonen

Wachtwoord komt niet overeen

tonen

U moet akkoord gaan met de gebruiksvoorwaarden


Wij gaan vertrouwelijk om met uw gegevens. Lees onze privacy statement.

Deel dit artikel

Advertentie
Hij is een typische Amerikaanse admiraal: de mouwen opgestroopt, vastberaden, kort van stof

Dit Amerikaanse oorlogsschip komt over als een drijvende gevangenis

We hebben een bierroute uitgestippeld en bezoekers die alle bieren proeven krijgen een mooie prijs