Uw profiel is aangemaakt

U heeft een e-mail ontvangen met een activatielink. Vergeet niet binnen 24 uur uw profiel te activeren. Veel leesplezier!

Woestijn? Islam komt uit de steden

Home

Van onze redactie religie & filosofie

Het klonk als een scheldwoord, toen Geert Wilders de islam een ’woestijngodsdienst’ noemde. Maar komen het christendom en jodendom niet óók uit de woestijn?

Aan het eind van een nieuwe zittingsdag in het proces tegen hem kreeg Geert Wilders als verdachte deze week de gelegenheid het laatste woord te spreken. De PVV-leider stond op, haalde een A4-tje uit zijn binnenzak en sprak: „Overal in Europa fungeren de elites als beschermers van een ideologie die al veertien eeuwen uit is op onze vernietiging. Een ideologie die voortkomt uit de woestijn en alleen maar woestijnen kan voortbrengen omdat ze de mens geen vrijheid gunt.”

Wilders’ typering van de islam geeft te denken. Allereerst denkt een Nederlander bij een woestijn al gauw aan een dorre vlakte waar niets groeit en waar doodsgevaar dreigt. Daarnaast dringt de vraag zich op of het christendom en het jodendom niet óók ’woestijngodsdiensten’ zijn. En welk beeld van de woestijn leeft er binnen die tradities?

„In het Oude Testament wordt het begrip woestijn op twee manieren gebruikt”, zegt oudtestamenticus Bob Becking van de Universiteit Utrecht. „Enerzijds zijn er teksten die over de woestijn spreken als een leeg en onherbergzaam oord, een plek waar je niet hoort te zijn. Ongeveer zoals bij ons in de Middeleeuwen en daarna over het ’bos’ gesproken werd: het niet-cultuurland waar de mens zijn leven niet zeker is. Daarnaast bestaat er in de Bijbel ook een, laten we zeggen, geromantiseerd beeld van de woestijn.”

Romantiek in de Bijbel? Becking: „Bij de profeet Hosea is de woestijn de plek waar God zijn liefde aan zijn volk toont.”

Is het christendom daarmee een woestijngodsdienst? Becking: „Het christendom komt mede uit de woestijn, omdat in de eerste eeuwen veel monniken – de zogeheten woestijnvaders – zich terugtrokken in de eenzaamheid.”

„Het christendom baseert zich op het Oude Testament en de Jood Jezus”, zegt oudtestamentica en predikante Richtsje Abma, „maar ik zou niet willen beweren dat het christendom uit de woestijn komt. Jezus leefde en werkte in Galilea en Jeruzalem. En de apostel Paulus trok op zijn reizen langs de kust en ging naar synagogen in de bewoonde wereld, dus juist niet in de woestijn, om mensen voor zijn boodschap te interesseren.”

Geert Wilders leek in zijn redevoering voor de rechtbank ’woestijngodsdienst’ als een soort scheldwoord te gebruiken. Voor Raphael Evers, rabbijn van het Nederlands Israëlitisch Kerkgenootschap en rector van het Nederlands Israëlitisch Seminarium, staat het echter gewoon vast: het jodendom is ’helemaal’ een woestijngodsdienst, zegt hij. „Wij zijn een volk geworden terwijl we ons middenin de woestijn bevonden. We waren nog niet eens in een land. En de Thora is gegeven in de Sinaïwoestijn.”

In tegenstelling tot zijn protestantse collega Abma, vindt oudtestamenticus Albert Kamp van de Katholieke Bijbelstichting het wel terecht om het christendom aan te duiden als ’woestijngodsdienst’. „De joodse en de christelijke godsdienst zijn voortgekomen uit een volk dat nomadische wortels heeft. Woestijnvolken, bedoeïenenvolken.”

Dat heb je al gauw in het Midden-Oosten, zegt Kamp. „Dat je in de woestijn zit zodra je een stap buiten je tent zet.”

En toch, zegt Thijl Sunier, hoogleraar islam in Europese samenlevingen aan de Vrije Universiteit in Amsterdam, wie de islam omschrijft alsof die is ontstaan in een paar verdwaalde tenten in de gigantische zandbak van het Saoedisch schiereiland, maakt ’een gigantische historische fout’. „Zo heb ik Wilders’ woorden in ieder geval opgevat.”

De islam, zegt Sunier, ontstond juist „op plaatsen waar via handelsroutes niet alleen goederen maar ook ideeën bij elkaar kwamen.”

Bob Becking valt Sunier bij. „Feitelijk heeft Wilders ongelijk”, zegt hij. „De islam is ontstaan in de verstedelijkte oases van het Arabisch schiereiland en heeft vooral vorm gekregen in de stedelijke cultuur van wat we nu Irak en Egypte noemen.”

Als Wilders spreekt over ’de woestijn’, welke woestijn bedoelt hij dan, vraagt Richtsje Abma zich af. „Misschien wel die van Mekka en Medina, in het huidige Saoedi-Arabië. En, denkt Abma, zo bar is het daar niet. „Die plaatsen zijn verbonden met oude handelsroutes of oases, zodat een bepaalde ontwikkeling daar juist wel voorhanden is. Doebai was vroeger ook woestijn, maar het land heeft zich nu ontwikkeld tot een bepaald niet achterlijk gebied. En in het bijbelse Tweestromenland, het huidige Irak, is onze tijdseenheid van een een uur met 60 minuten ontstaan. Ook ligt daar de oorsprong van de getalsleer en de wiskunde.”

Bob Becking zou Wilders nog enigszins kunnen volgen in de term ’woestijngodsdienst’ als daarmee wordt bedoeld dat bepaalde leefregels uit de Koran een agrarische en seminomadische cultuur veronderstellen. „Maar als je dat bezwaarlijk vindt, dan moet je ook moeite hebben met jodendom en christendom, aangezien veel van de leefregels in Oude en Nieuwe Testament eenzelfde cultuur veronderstellen. Het Oude Testament en de Koran delen veel oud-oosterse motieven, zoals gastvrijheid, maar ook het begrip heilige oorlog, straffen en stenigen.”

En als je op die manier denkt aan de oosterse mentaliteit van stam tegen stam, zegt Becking, dan zou je kunnen spreken van de ’mentaliteit van de woestijn’. Dan kun je stellen dat het jodendom ook uit de woestijn komt.

Als Wilders nu de islam verwijt een ’woestijngodsdienst’ te zijn, terwijl het christendom en jodendom dat evenzeer zijn, is dat volgens Becking een staaltje ’demonizing the other’.

De PVV-leider vervolgde zijn statement in de rechtbank met de stelling dat de islam niet alleen ’uit de woestijn komt’ maar ook „alleen maar woestijnen kan voortbrengen omdat ze de mens geen vrijheid gunt. De islamitische Mozart, de islamitische Gerard Reve, de islamitische Bill Gates; ze bestaan niet want zonder vrijheid is er geen creativiteit.”

Arabist Jan Jaap de Ruiter van de Universiteit Tilburg wist niet wat hij hoorde. „Ik trok mijn wenkbrauwen op en trok het blik ’islamitische cultuurdragers en filantropen’ open”, reageerde De Ruiter afgelopen week in een column. „Onzin natuurlijk dat de islamitische cultuur geen hemelse muziek makende componisten, tot in de ziel schokkende schrijvers en van barmhartigheid overlopende figuren en organisaties kent.”

De Ruiter noemt bijvoorbeeld Nagib Mahfouz (1911-2006), winnaar van de Nobelprijs voor de literatuur. Hij schreef de vuistdikke roman ’Kinderen van Gabalawi’, die algemeen wordt gezien als een allegorie op de geschiedenis van God en de mensen. Het boek kan volgens De Ruiter gezien worden als „een kritiek op de macht van religies die menen het primaat op het transcendente te bezitten.”

Naast de letterlijke betekenis van het begrip ’woestijn’ en de vraag hoe juist het is te spreken van de islam als ’woestijngodsdienst’, is er nog de symbolische betekenis van de woestijn. Voor het jodendom is die zeer groot, weet rabbijn Raphael Evers. „In de eerste plaats behoort de woestijn aan iedereen. Niemand kan zeggen dat hij eigenaar is. Dat geeft aan dat de lessen van de Thora voor de hele wereld bedoeld zijn. Een andere les die de woestijn leert, is het afzien van luxe, die vind je daar immers niet. Wie uit is op aardse luxe, zal het niet lukken de Thora te bemachtigen. En tenslotte is de woestijn leeg. Om de Thora te bevatten, moet je je hoofd leeg maken, wil dat zeggen.”

Thijn Sunier van de Vrije Universiteit komt nog eens terug op de verbintenis die de islam heeft met het christendom en jodendom. „Die kun je alleen zien in het kader van kosmopolitische handelscontacten. Mekka en Medina kun je vergelijken met Xian, de oude hoofdstad van China, dat op een kruispunt lag van de Zijderoute. Dergelijke knooppunten zijn bij uitstek plaatsen waar het bruist, waar mensen ideeën met elkaar uitwisselen. Dat staat haaks op het beeld dat Wilders probeert te schetsen.”

Arabist De Ruiter in zijn column: „De fout die Wilders keer op keer maakt is dat hij iedereen die het stempel moslim draagt als orthodoxe cultuurbarbaar neerzet. De werkelijkheid is zo oneindig veel gecompliceerder en rijker.”

„Als je iets over de islam wilt zeggen”, zegt Thijn Sunier, „verdiep je er dan tenminste in.”

Of de PVV-leider zelf ook denkt dat het christendom en het jodendom evenzeer een ’woestijngodsdienst’ zijn als de islam, is niet duidelijk. Zijn voorlichtster beloofde gistermiddag de vraag aan hem voor te leggen, maar bij het ter perse gaan van deze krant was er nog geen antwoord.

Lees verder na de advertentie
De Sahara bij de stad Taghit in West-Algerije. (Trouw)

Deel dit artikel