Uw profiel is aangemaakt

U heeft een e-mail ontvangen met een activatielink. Vergeet niet binnen 24 uur uw profiel te activeren. Veel leesplezier!

Wie zich asociaal gedraagt, wordt als machtig beschouwd

Home

Marc van Dijk

Portiers bij het Amstel Hotel voelen zich door rijke mensen juist zelden als voetveeg behandeld. © Hollandse Hoogte

Macht lokt kennelijk een bepaalde vorm van ongeremdheid uit. Wie machtig is, denkt dat hij meer kan maken. Wat gebeurt er als het omdraait? Psychologen van de VU en de UVA zochten het uit.

Het gedrag van talrijke wereldleiders volstaat eigenlijk al als bewijs voor de stelling dat mensen met macht nogal eens de regels aan hun laars lappen. Bill Clinton, Dominique Strauss Kahn, Silvio Berlusconi - de verhalen zijn bekend.

Werking van macht
Maar werkt het ook andersom? Verwerf je ook macht door je asociaal te gedragen? Een groep psychologen van de Vrije Universiteit en de Universiteit van Amsterdam nam de proef op de som, en kwam tot een helder antwoord: ja. Dat wil zeggen: je wordt machtiger in de ogen van de mensen om je heen.

De onderzoekers, die hun resultaten onlangs publiceerden in het tijdschrift Social Psychological and Personality Science, confronteerden proefpersonen met 'normoverschrijdend' gedrag. Dit gedrag ging weliswaar lang niet zo ver als dat van de genoemde wereldleiders, maar het legt evengoed iets bloot over de aard en werking van macht.

Algemeen aanvaarde normen
Proefpersonen die in een wachtkamer zagen hoe een van de wachtenden koffie pakte van een onbeheerde personeelsbalie, namen voetstoots aan dat diegene een positie had die dit gedrag kon rechtvaardigen.

Hetzelfde gold voor iemand die te laat kwam en met zijn voeten op tafel ging zitten, iemand die zijn sigarettenas niet in de asbak maar op de grond gooide - steeds werd diegene machtiger geacht dan iemand die zich volgens algemeen aanvaarde normen gedroeg. Astrid Homan, een van de onderzoekers: "Het simpele feit dat iemand meent het te kunnen maken, lijkt genoeg te zijn."

Het werkt overigens niet in alle situaties. Homan: "Een zwerver die tegen je voordeur staat te plassen, schrijf je geen macht toe. Die is alleen maar vervelend, die stuur je meteen weg. De situatie moet zo zijn dat we niet makkelijk over iemand kunnen oordelen. Bestraffing moet niet voor de hand liggen."

Context
De context is belangrijk. Als iemand niet tot je eigen sociale categorie behoort, of lijkt te behoren, werkt horkerig gedrag waarschijnlijk eerder averechts. Maar zelfs als dat wel het geval is, werkt het overschrijden van de norm niet altijd. In de politiek bijvoorbeeld, kan de één wegkomen met grove normoverschrijdingen, terwijl de ander er zwaar op afgerekend wordt.

Homan: "De dingen die Hans Janmaat zei, werden als bot en onbeschaafd ervaren, terwijl Pim Fortuyn er niet op werd afgerekend. Janmaat was een niet erg welbespraakte man, terwijl Fortuyn zich gedroeg als een brutale dandy, koning van het interrumperen. Waarschijnlijk ligt dit aan de hoeveelheid knikkers die je hebt. Als je al de naam hebt rijk en geleerd te zijn, dan kom je daarmee weg."

Geen werkelijke macht
Het onderzoek richt zich op de schijn van macht. Over werkelijke macht, maatschappelijke of politieke posities, zegt de uitkomst niets.

Hoewel: het onderscheid tussen reële en verbeelde macht is misschien niet zo hard als het lijkt. Macht begint immers bij de erkenning van die macht door een ander. En als er sprake is van werkelijke erkenning, dan is er misschien ook sprake van werkelijke macht - hoe tijdelijk ook.

Koekjes die andere onderzoekers in hun laboratorium hadden neergezet, werden op onbeschaafdere wijze ­verorberd door mensen die zich op verzoek aan het inbeelden waren dat ze macht hadden, dan door mensen die zich dit niet aan het inbeelden waren.

De verbinding tussen macht en asociaal of 'normoverschrijdend' gedrag zit kennelijk diep. En de macht hoeft niet werkelijk te zijn om in de werkelijkheid iets aan te richten.

'Er is lef voor nodig'

De Nijmeegse filosoof en socioloog Bas van Stokkom, die veel publiceerde over de verruwing van de samenleving en wat hij noemt 'hufterigheid', is niet verrast over het onderzoek. Van Stokkom: "Mensen die zichzelf nadrukkelijker manifesteren in de publieke ruimte, worden niet per se als bedreigend ervaren, maar wel als sterk - al is het maar voor een kort moment. Er is lef voor nodig.

Onbeschroomdheid. Om die reden is het logisch dat mensen die ongevraagd initiatief nemen sneller als machtig worden gezien."

Normoverschrijdingen kunnen volgens Van Stokkom vaak gerekend worden tot imponeergedrag, een vorm van groepsgedrag, want zonder groep - al zijn het maar je medereizigers in een coupé - valt er niets te imponeren. "Binnen een groep kun je je status verhogen door het publieke domein te beschouwen als een podium. Je kunt applaus oogsten, maar ook afkeer. Maar die afkeer kan in bepaalde situaties ook een vorm van applaus zijn."

Niet duurzaam

Dat applaus, of in het geval van macht: de erkenning of onderwerping, is waarschijnlijk niet erg duurzaam, waarschuwt onderzoeker Astrid Homan. "Zelfs als iemand wel werkelijk een bepaalde macht zou hebben, bijvoorbeeld een manager, dan zou zulk gedrag hem wellicht eerder iets kosten dan iets opleveren.

Een manager die asociaal gedrag vertoont, zal daar niet snel op aangesproken worden, maar hij verliest wel een bepaalde inspirerende invloed."

Als leidinggevenden zich misdragen, leidt dat volgens Homan tot 'negatieve macht' - macht die uitsluitend werkt uit angst voor straf. Een voorbeeld daarvan is het effect dat optreedt als verkeersdeelnemers een agent zien: ze gedragen zich tijdelijk netter, om een boete te voorkomen, niet uit werkelijke motivatie. Zodra de agent uit zicht is, fietsen ze gewoon weer door rood.

Homan: "Zo kan het ook zijn met de horkerige leider: voor zijn ogen zullen mensen hem niet afvallen, maar achter zijn rug om zijn mensen waarschijnlijk minder trouw en gehoorzaam dan ze voor een integere leider zouden zijn."

Assertiviteit verhogen
Zelf horkerig worden met het oog op macht heeft dus geen zin? ­Homan: "Het kan wel zinnig zijn om je assertiviteit iets te verhogen. Om te beseffen dat je het woord niet krijgt als je het niet neemt, in een vergadering. Brutale mensen krijgen vaker hun zin. Maar houd wel de ­balans in de gaten: je collega's seksueel intimideren bij het kopieerapparaat is niet echt aan te raden. Er zijn gradaties van normoverschrijdend gedrag.

Flink te laat komen bij een zakelijke afspraak is niet aan te ­raden. Maar echte leiders komen ook niet te vroeg - dat wekt de indruk dat je niets om handen hebt. Leiders ­komen stipt op tijd, of een paar ­minuten te laat. Een beetje gedoseerd hufterig zijn is denk ik niet zo gek."

'Keihard de leukste zijn'
Bas van Stokkom: "Het gedrag zelf is van alle tijden. Het is ook bij apen te zien; het fitste mannetje, dat de andere intimideert, zit bovenop de rots.

Het enige dat verandert, is de manier waarop wij tegen dat gedrag aankijken. In de negentiende eeuw was de elite bang voor les classes dangereuses - de arbeiders, met hun onzedelijke gedrag. In de middenklasse stond er een sterke rem op: als je hogerop wilde komen, diende je zulk gedrag niet te vertonen."

En dat is nu niet meer zo? "Het grootste deel van de bevolking, de middenklasse en ook de elite, is er steeds meer voor om normoverschrijdend gedrag als speelsheid te zien. Sarcasme. Je moet 'keihard de leukste' zijn, dat wordt gewaardeerd.

Assertiviteit wordt heel positief geduid in onze samenleving. Je gaat op je strepen staan, je komt op voor je eigen belang. Een assertief kind wordt door de familie geprezen. En in die assertiviteit ligt intrinsiek een machtselement besloten, want de ander verdwijnt naar de achtergrond.


Natuurlijke biotoop voor machtigen

Asociale mensen lijken in bepaalde situaties machtiger. Maar hoe zit het bij de mensen die werkelijk machtig zijn?

Het Amstel Hotel, een van de meest exclusieve hotels van Nederland, is een natuurlijke biotoop voor mensen met roem en macht. De portiers en de conciërge, die niet met hun namen in de krant mogen, herkennen de observaties uit het onderzoek op zichzelf wel. Ze zien zelf ook genoeg asociaal gedrag. In de tram, op straat, in het café.

Maar zelf zouden ze normoverschrijdend gedrag niet gauw meer koppelen aan macht of rijkdom. "Als iemand zulk gedrag vertoont, zou ik eerder denken dat hij laaggeschoold en gefrustreerd is, dan rijk of machtig."

De portiers, gekleed in vuurrode en donkergroene klassieke kostuums, helpen dagelijks mensen Jaguars, Ferrari's en taxi's uit die niet slechts de schijn van macht of geld vertonen, maar die werkelijk een goede positie hebben. En juist door deze mensen worden zij zelden tot nooit als voetveeg behandeld.

"Nou ja, natuurlijk komt asociaal gedrag ook hier wel eens voor, maar de meeste hotelgasten hebben goede manieren", zegt de een. "Echte leiders hebben respect voor werkenden, net als voor hun eigen personeel."

"Wie een goed imago heeft, is zuinig op dat imago", zegt een ander.
De portiers van het Amstel Hotel zijn het erover eens: mensen die werkelijk invloed hebben, gedragen zich in de regel juist niet horkerig. "Wie macht heeft, hoeft zich niet meer te bewijzen."

Deel dit artikel