Wie wint de ziel van moslims? Islamisten of salafisten?

home

Marco Visser

Een Egyptenaar loopt langs een besmeurde afbeelding van een presidentskandidaat van de Moslim Broederschap op het Tahrirplein in Caïro © reuters

Van Marokko tot aan Indonesië woedt een strijd om de islamitische ziel. Winnen de islamisten of eisen de salafisten de erfenis van de Arabische lente op?

De islam bekleedt een sleutelrol in het politieke debat van het nieuwe Midden Oosten, schrijven Ahmed Daak van de University of Khartoum in Soedan en Harry Verhoeven, docent aan de University of Oxford. De vraag die zij bij Al Jazeera opwerpen is of deze centrale rol tot meer sociale cohesie of oplopende spanningen binnen de islamitische wereld leidt. En hoe zien de relaties er straks uit met niet-islamitische landen?

Het kamp der vrome gelovigen bestaat uit de reformistische islamisten en de aartsconservatieve salafisten. Om een misverstand uit de weg te ruimen; de strijd tussen deze twee stromingen is niet iets van de huidige tijd. Het debat over de rol van islam is al onderwerp van verhitte debatten sinds het einde van het Rashidun kalifaat, kort na het overlijden van de profeet Mohammed.

De reformisten benadrukken het dynamische karakter van de islam. De tekst van de heilige schriften staat weliswaar vast, de interpretatie niet. Salafisten nemen de Koran en de islamitische wetten van de Sunna letterlijk. "Zij (de salafisten, red) leggen het accent op conservatisme in zowel de persoonlijke sfeer als in de politiek", schrijven Daak en Verhoeven. "Daarmee nemen zij een op zijn minst ambivalente positie in tegenover democratische processen."

Overeenkomsten islamisten en salafisten
Naast de verschillen tussen islamisten en salafisten zijn er ook belangrijke overeenkomsten. "Beiden zijn producten van de moderniteit die op een moderne manier nadenken over politiek en religie en met debatten, instituties en ideeën stevig zijn geworteld in de 21ste eeuw."

Ook keren beide stromingen zich tegen sociale onrechtvaardigheid en corruptie en zien zij met lede ogen toe hoe moslims worstelen met de uitdagingen van het Westen. Volgens de twee schrijvers spreken zowel de islamisten als salafisten met nostalgie over het roemrijke verleden, zonder terug te willen keren naar het Arabië van de zevende eeuw.

Ongemakkelijke relatie met verkiezingen
De vraagstukken waar salafisten en islamisten tegenover elkaar staan, gaan over vrijheid en de inrichting van de democratie. Daak en Verhoeven betogen dat beide religieuze stromingen een ongemakkelijke relatie hebben met verkiezingen. Zo stuit de Moslim Broederschap in Egypte op groot wantrouwen, net als de Ennahda partij in Tunesië. Eind jaren tachtig spanden de islamisten in Soedan samen met de militairen en pleegden een coup. In Algerije leidde een grote verkiezingszege van de islamistische FIS in de jaren '90 tot een burgeroorlog waarbij meer dan 100.000 mensen omkwamen.

War on Terrorism
Bijkomend gevolg was dat de aanhangers van de 'Global War on Terrorism' de islamisten en salafisten over een kam konden scheren met al Qaida. Maar de strijd tussen het Westen en terroristische jihadisten is verdrongen door een nieuwe werkelijkheid. "De Arabische lente heeft het politieke zwaartepunt verlegd naar de strijd tussen salafisten en islamisten en dwingt beide groepen tot een nieuwe verplichting tegenover de democratie. De eerste groep is met enige tegenzin, maar wel succesvol begonnen met deelname aan verkiezingen. De islamisten hebben hun oorspronkelijk islamitische vrijheidsagenda opnieuw omarmd waarbij economische hervormingen, openheid van bestuur en vrijheid van geloof centraal staan."

Volgens de schrijvers houdt dit 'moment van grote kansen' ook een gevaar in. Ondanks hun huidige populariteit is salafistisch succes op langere termijn niet erg waarschijnlijk, voorspellen de twee. "Hun starre theologie geeft weinig advies over hoe om te gaan met de economische krimp, de onderwijscrisis in de Arabische wereld en het grote aantal jongeren in de regio. Maar salafisten kunnen islamisten wel van een grote overwinning afhouden."

Salafisten inkapselen
Een argument dat in Nederland bekend in de oren zal klinken, is dat salafisten hun gedrag wel zullen matigen als zij eenmaal worden betrokken bij politieke instituties. Maar ijverige salafisten kunnen een stokje steken voor dit hoopvolle vooruitzicht door allianties aan te gaan met de oude militaire machthebbers om zo hun islamistische rivalen dwars te zitten. Daak en Verhoeven vrezen dat een dergelijke opstelling kan leiden tot een negatieve spiraal van spanningen tussen soennieten en sjiieten en agressie tegen 'ongelovigen'.

Ondanks dat er nog altijd islamisten zijn die niets van moderne vrijheden moeten hebben, is een grote meerderheid voor constitutionalisme, meer rechten voor vrouwen en een vreedzame band met anders gelovigen, beweren de twee auteurs. "Islamisten zijn de meest geloofwaardige verdedigers van deze principes geworden, in tegenstelling tot secularisten in Tunesië, Algerije en Egypte die in het verleden de democratie maar al te vaak hebben 'ontbonden om haar te redden'."  

Moderniseren staat volgens de auteurs niet gelijk aan verwesteren. "Degenen die verder willen kijken dan de grotendeels symbolische discussies over toeristen in bikini's en alcohol, zien dat de moderne islam, net als die van Tayyep Recip Erdogan in Turkije, geen reactionaire vlucht is voor de realiteit. Het is een hartenkreet voor een op recht gebaseerde en progressieve herstructurering van de samenleving, zowel lokaal als wereldwijd."

Lees verder na de advertentie

Trouw.nl is vernieuwd. Ter kennismaking mag u nu gratis onze artikelen lezen.

Deel dit artikel

Advertentie