Uw profiel is aangemaakt

U heeft een e-mail ontvangen met een activatielink. Vergeet niet binnen 24 uur uw profiel te activeren. Veel leesplezier!

x

Wie is er nou gek? Ons gedrag past niet in hokjes

home

Asha ten Broeke

© Thinkstock

Er worden steeds meer psychiatrische diagnoses gesteld. Onterechte etikettering, zegt de een. Eindelijk erkenning, zegt de ander. Volgens wetenschapsjournalist Malou van Hintum is dit niet de manier om de discussie te voeren. 'Er staat geen Chinese muur tussen gek en normaal.' Ze schreef er een boek over.

 
De huidige westerse cultuur trekt een grote wissel op mensen. Wie een ziekmakende maatschappij creëert, krijgt ook meer 'zieke' burgers.

Eigenlijk was het omstreden psychiatrisch diagnosehandboek, de DSM, helemaal niet bedoeld als overzicht van reëel bestaande geestelijke kwalen, vertelt wetenschapsjournalist Malou van Hintum. Het moest een soort woordenboek zijn, zodat wanneer de eerste arts bij een patiënt stoornis X vaststelt, de volgende arts precies weet van welke symptomen er sprake is, en de behandeling kan voortzetten.

Maar de afgelopen decennia zijn die diagnose-afspraken een eigen leven gaan lijden. Terwijl de DSM slechts symptomen groepeert, zoeken wetenschappers in genen, hormonen en hersenen naar oorzaken van al dat geestelijk leed; alsof een stoornis geen afspraak tussen psychiaters is, maar een vastomlijnde neurobiologische aandoening.

Zo meldden artsen van de UMC's in Nijmegen en Utrecht vorige week dat ze de hersentoestanden die kenmerkend zijn voor autisme in te toekomst met een pil kunnen terugdraaien.

Etiket op verzameling symptomen
Van Hintum gelooft er niets van. "Een stoornis is geen afgebakende entiteit, niet iets wat je kunt vastpakken. Daarom vinden wetenschappers ook nooit hét gen voor schizofrenie, en is er niet zoiets als dé hersenafwijking die hoort bij autisme. Het is maar een etiket dat wetenschappers hebben geplakt op een verzameling symptomen.

Ons gedrag houdt zich niet aan die hokjes. Veel symptomen vind je bij verschillende stoornissen. Neem mensen met de diagnose ADHD. Die hebben vaak ook autistische trekken. En bijna driekwart van de mensen die depressief zijn, heeft ook een angststoornis."

Bovendien is de grens tussen 'normaal' en 'gek' allesbehalve duidelijk. "We lijken meer op elkaar dan iedereen denkt." In haar boek 'Doe eens normaal', dat dinsdag verschijnt, schrijft Van Hintum dat 17 procent van de mensen weleens heeft gehallucineerd.

Dat is lang niet altijd zo ernstig dat de diagnose schizofrenie gesteld moet worden. Ze geeft het voorbeeld van een vrouw, die al sinds haar twaalfde vriendelijke stemmen hoort, die haar vertellen dat ze nooit bang hoeft te zijn. Ze is er blij mee.

Zelf heeft Van Hintum wat 'ADHD-achtige trekken', vertelt ze. En vorig jaar kon ze, tijdens een moeilijke periode, alle symptomen op het depressielijstje van de DSM zo afvinken: slapeloosheid, gewichtsverlies, somberheid. "Maar ik ging wel elke dag aan het werk. Was ik dan ziek?"

Stoornis gaat identiteit bepalen
Wat volgens haar centraal zou moeten staan in de psychiatrie, zijn niet de lijstjes en de labels, maar het lijden en de zorgbehoefte. "We zijn allemaal wel ergens kwetsbaar. Dat kan allerlei oorzaken hebben: een 'foute' biologische aanleg, versterkt door een moeilijke jeugd.

Sommige mensen kunnen die kwetsbaarheden compenseren, dankzij steun uit hun omgeving, of omdat ze, zoals die blije hallucinerende vrouw, er gewoon niet zo'n last van hebben.

"Pas als iemand het echt niet meer redt, niet meer kan meedoen, zijn ambities niet meer kan nastreven, dan wordt het tijd voor een etiket. En dat zeg ik alleen uit pragmatisme, omdat zonder diagnose professionele hulp niet vergoed wordt door de verzekeraar.

"Als het zonder kan, met de problemen centraal en niet de sticker, zou ik dat liever zien. Want hoewel een diagnose voor sommigen een enorme opluchting is, waarbij alle puzzelstukjes op z'n plek vallen, kunnen mensen zich er ook aan vastklampen. Ze wórden de stoornis, het gaat hun identiteit bepalen. Dat kan de behandeling bemoeilijken."

Ze waarschuwt wel voor de gedachte dat met de labels ook de problemen verdwijnen. "Dat is te simpel. Er is natuurlijk nog steeds wat aan de hand. De toename in het aantal psychiatrische diagnoses komt niet doordat we allemaal watjes zijn geworden die voor elk geestelijk wissewasje naar de dokter gaan."

Jachtige doe-het-zelf-samenleving
Waardoor dan wel? In haar boek zet Van Hintum uiteen hoe onze moderne samenleving die kwetsbaarheden die we allemaal hebben op scherp zet. "Onze maatschappij is geïndividualiseerd", zegt ze.

"Er wordt van ons verlangd dat we zelf initiatief nemen voor elk aspect van ons leven, snel reageren, alert en flexibel zijn, maar ook gefocust en geconcentreerd. Mensen die op dat gebied qua aanleg kwetsbaar zijn, komen nu eerder in de problemen dan vroeger. Loopt dat de spuigaten uit, dan noemen we dat ADHD."

De mobiliteit is nu groter dan vroeger, zowel in relaties - wie blijft er nog levenslang getrouwd met zijn jeugdliefde? - als op de arbeidsmarkt. Een heel leven bij dezelfde baas blijven is nauwelijks meer een optie in een tijd waarin vaste contracten schaars zijn. Voor iemand met de behoefte aan routine en regelmaat die bij autisme hoort, is het daardoor moeilijker om goed te functioneren.

Door de secularisering verdween de 'depressiebuffer' die een hechte religieuze gemeenschap kan zijn. En ook de overheid trekt zich terug. De boodschap: burgers, neem zelf verantwoordelijkheid.

"De huidige westerse cultuur trekt een grote wissel op mensen", zegt Van Hintum. "Soms té groot. Steeds meer mensen krijgen last van chronische stress. Logisch dat er dan een groeiende groep mensen is die niet kan meekomen. Wie een ziekmakende maatschappij creëert, krijgt ook meer 'zieke' burgers.

"Ondertussen horen we wel: 'Succes is een keuze'. Wie niet succesvol is, heeft blijkbaar de verkeerde keuze gemaakt. Op deze mensen wordt neergekeken, ze worden gestigmatiseerd. In onze meritocratische maatschappij hoeven ze niet op compassie te rekenen."

De mensen die in onze jachtige doe-het-zelf-samenleving in de moeilijkheden raken, komen vaak uit een lage sociaal-economische klasse. "Deze mensen worstelen met een heel cluster aan narigheid. Ze wonen in slechte buurten met meer fijnstof en geluidsoverlast. Ze roken en drinken meer en eten ongezonder. Anderhalf miljoen mensen kunnen nauwelijks lezen of schrijven."

Het is dan ook geen wonder dat psychiatrische diagnoses het vaakst bij arme laagopgeleiden worden gesteld. ADHD komt bij deze groep acht keer vaker voor, antisociale gedragsstoornis drie keer.

Sociale ongelijkheid
Wat vooral fnuikend is, is de sociale ongelijkheid. We zijn extreem gevoelig voor oordelen van anderen, schrijft Van Hintum, en voor verlies van zelfvertrouwen en status. Hoe groter de inkomensverschillen in een land zijn, hoe slechter dat is voor de geestelijke gezondheid van de armste groep.

In Nederland, waar de rijkste twintig procent 5,3 keer zoveel verdient als de armste 20 procent, zie je dat het duidelijkst bij de veelal laagopgeleide Marokkaanse immigranten en hun kinderen. Voor de eerste generatie is de kans op schizofrenie vier keer hoger, voor de tweede generatie zes tot acht keer. Dat juist deze groep zich in onze samenleving ook het meest gediscrimineerd voelt, en veel last van stress heeft, is natuurlijk geen toeval.

De oplossing is volgens Van Hintum: meer sociale samenhang én tolerantie. "De eisen die de samenleving aan ons stelt, worden alleen maar hoger. We moeten leren er beter mee om te gaan. Dan kan door meer netwerken te bouwen. Niet een etiket plakken en de mensen die het in hun eentje niet redden als 'ongeschikt' buiten de maatschappij plaatsen, maar als het even kan diagnoseloos binnen een gemeenschap hulp bieden.

"Een plek voor elke gek, zeg maar. Degenen die behendig zijn in zelf verantwoordelijkheid nemen, de elite, moeten hierin het voortouw nemen. We mogen de kwetsbaren niet aan hun lot overlaten."

Malou van Hintum, 'Doe eens normaal: over zin en onzin van psychiatrische diagnoses'. Verschijnt 29 mei 2012. Uitgeverij Bert Bakker.

Trouw.nl is vernieuwd. Vanaf nu is onbeperkte toegang tot Trouw.nl alleen voor (proef)abonnees.

Deel dit artikel

Advertentie

Wilt u dit artikel verder lezen?

Maak vrijblijvend een profiel aan en krijg gratis 2 maanden toegang tot Trouw.nl.

Het e-mailadres bij dit profiel is nog niet bevestigd. Een link om te bevestigen kun je vinden in je inbox.
Ben je de link kwijt? Vraag hier een nieuwe aan.

Ongeldig e-mailadres

Wachtwoord is niet correct

tonen

Wachtwoord komt niet overeen

tonen

U moet akkoord gaan met de gebruiksvoorwaarden

Wij gaan vertrouwelijk om met uw gegevens. Lees onze privacy statement.