Uw profiel is aangemaakt

U heeft een e-mail ontvangen met een activatielink. Vergeet niet binnen 24 uur uw profiel te activeren. Veel leesplezier!

We leven in een gouden tijd, ondanks de religie

Home

Joep Engels

'Waarom verbranden wij geen door de duivel bezeten heksen meer? We hebben beredeneerd dat de duivel niet bestaat.' © Patrick Post
Interview

Nog nooit kende de mens zoveel voorspoed, materieel en immaterieel, betoogt de Amerikaanse wetenschapshistoricus Michael Shermer. Met dank aan het wetenschappelijk denken. Niet aan de religie. 'Religie was juist vaak het probleem. Het is ook de wetenschap die van de mens een individu heeft gemaakt.'

Hij pakt zijn boek erbij en slaat het open bij het krachtigste beeld dat hij kent: een satellietfoto van nachtelijk Korea. Terwijl het Noorden in duisternis is gehuld, biedt het Zuiden een verlichte aanblik. "Dit is het verschil tussen dictatuur en vrijheid", zegt de Amerikaanse wetenschapshistoricus Michael Shermer (60) aan het begin van zijn Europese tournee. "Zeg nou zelf: wie is beter af, de Zuid-Koreaan die 20.000 dollar per jaar verdient of zijn noorderbuur die het met 1000 dollar moet doen? Ander verschil: in Zuid-Korea zijn ze gemiddeld vijf centimeter langer. Een kwestie van betere voeding en gezondheid."

Bewijzen, daar gaat het Michael Shermer om. Welke maatschappijvorm brengt voorspoed, en welke niet? Kun je een uitspraak toetsen, of niet? De wetenschap is daarbij zijn kompas. Shermer onderzoekt en vertrouwt daarbij op zijn gezonde verstand. Aan heilige geschriften of pseudowetenschap heeft hij een broertje dood. Als hoofdredacteur van het blad Skeptic en als columnist in het vooraanstaande Scientific American fileert hij al jaren drogredeneringen en misvattingen.

Een kleine man, strak in het pak en een ervaren spreker. Twee TED talks (colleges op internet) van hem zijn door miljoenen bekeken. Shermer is van huis uit psycholoog maar verlegde zijn aandacht naar de betekenis van de wetenschap.

Met een typisch Amerikaanse gedrevenheid en overtuiging draagt hij zijn levensvisie uit. Een visie die hij nu heeft samengevat in een nieuw boek: 'The Moral Arc'. Centrale vraag daarin: hoe hebben de wetenschap en de rede de mensheid een betere wereld gebracht. De titel is ontleend aan Martin Luther King, die in zijn redevoeringen vaak sprak over een morele boog die vroeg of laat zou buigen naar gerechtigheid voor iedereen.

Veel mensen zijn dat niet met u eens. Die zien helemaal geen betere wereld.
"Dat is waar. Mensen die het nieuws volgen, denken dat ik gek ben geworden. Zij zien op de journaals en in de kranten alleen rampspoed voorbijkomen. De agressieve politiek van president Poetin. De terreur van IS. De rassenrellen in mijn eigen land, de Verenigde Staten. Maar als je even afstand neemt van dit dagelijkse nieuws en naar de langere termijn kijkt, zie je een heel andere trend. Het gaat dramatisch beter met de mensheid. We leven langer, we zijn gezonder, rijker. We leven in vrede. In de Middeleeuwen was de kans heel groot dat je door geweld om het leven kwam. Dat is nu, ondanks alle berichten over moord en doodslag, hoogst onwaarschijnlijk geworden."

Lees verder na de advertentie
Mensen die het nieuws volgen, denken dat ik gek ben geworden. Zij zien op de journaals en in de kranten alleen rampspoed voorbijkomen

En dat is het resultaat van de wetenschappelijke revolutie?
"Ja. Maar dan heb ik het niet over producten van de wetenschap, niet over de atoombom of de antibiotica. Het gaat mij om de methode, om het oplossen van problemen met hulp van de rede en de empirie. Een methode die in de tijd van de Verlichting is ontstaan, tijdens de Wetenschappelijke Revolutie. Met mensen als Newton en Galileï, die lieten zien dat de wereld wordt geregeerd door wetten die wij kunnen begrijpen. En dat wij met kennis van die wetten de wereld kunnen manipuleren.

Dat begon met mensen als de Fransman Francois Quesnay, de lijfarts van Lodewijk XV, die de economie modelleerde naar analogie van het menselijk lichaam. Zoals je de bloedstroom kon reguleren door aderlatingen, zo kon je de economie sturen door er geld in te pompen. Het gaat me er niet om of hij gelijk heeft gekregen, maar dat hij een beredeneerde theorie had die je kon toetsen."

Ik zie niet zo goed in hoe de wereld daar beter van is geworden.
"Omdat we sindsdien steeds beter onderzoeken wat werkt. We vertrouwen niet meer op oude geschriften, op gewoontes of op bovennatuurlijke inspiratie. We vertrouwen op ons verstand. Waarom verbranden wij geen heksen meer? In de Middeleeuwen was het nog heel gebruikelijk om vrouwen op een brandstapel te gooien of te verdrinken. Nu komt niemand nog op het idee. We hebben het idee uitgebannen dat heksen bezeten zijn door de duivel. We hebben bedacht, beredeneerd dat de duivel niet bestaat. Dat leidde tot een wet en langzamerhand is heksverbranding ondenkbaar geworden.

We zijn zelf gaan denken en laten ons niet meer door kerk of koning leiden. Dat heeft ons voorspoed gebracht. Neem uw eigen continent, het heeft eeuwen van oorlog gehad. Altijd was er wel een land in oorlog met een andere staat. Tot 1945. Kunt u zich voorstellen dat de Franse soldaten door de Kanaaltunnel trekken om tegen de Engelsen ten strijde te trekken? Dat is toch een belachelijk idee. We voeren geen oorlog meer omdat we van elkaar afhankelijk zijn geworden. Jij maakt mijn auto, dus ik ga jou niet doodmaken."

Dat klinkt erg westers allemaal. In Afrika of Azië, maar ook in Oekraïne is die betere wereld nog ver weg.
"Dat is waar. Daarom moeten we die succesformule meer verspreiden. Bevorder democratie, geef mensen vrijheid, neem handelsdrempels weg en verbind landen met elkaar. Dan los je die problemen op. Geef mensen onderwijs, geef ze de kans aan geboortebeperking te doen. Dan gaat de sneeuwbal vanzelf rollen. Nu houden corruptie en een gebrek aan transparantie veel Afrikanen achter. Kant zei het al: creëer een open samenleving van betrokken burgers en de voorspoed komt op gang."

We vertrouwen niet meer op oude geschriften, op gewoontes of op bo­ven­na­tuur­lij­ke inspiratie. We vertrouwen op ons verstand

U heeft een optimistische kijk op het leven. Er liggen allerlei bedreigingen op de loer. Overbevolking, klimaatverandering. Tekort aan grondstoffen.
"Natuurlijk ben ik optimistisch! We zijn nog maar net begonnen, we gaan naar de sterren. Maar even serieus, de voorspoed is niet onvermijdelijk. Het kan ook de verkeerde kant op gaan. IS zou een atoombom kunnen verwerven. Het is hoogst onwaarschijnlijk, maar het kan. Niettemin, ik ben beredeneerd optimistisch.

En neem al die dreigende crises. De wereldbevolking piekt naar negen of tien miljard in 2050. Maar men kijkt nooit verder. Daarna daalt het weer. Ik voorspel dat we in het jaar 2200 gedaald zijn naar één à twee miljard wereldburgers. Dat is een duurzaam aantal. Ik zeg niet dat de crises waar u over spreekt, geen probleem vormen, maar de geschiedenis bewijst: de mens is vindingrijk."

Wacht eens even. Nu gaat het over armoede, ziekte of honger. Uw boektitel verwijst naar een betere moraal. Maar de moraal behoort tot het domein van de religie of het humanisme. Ze ligt toch buiten het bereik van de wetenschap.
"Waarom? Iedereen zegt dat, maar daarmee is het nog niet zo. Begrijp me goed, ik heb niets tegen religieuze mensen, maar ga mij niet vertellen dat de religie ons de moraal heeft gebracht. Morele vooruitgang is er vaak óndanks de kerken gekomen. Het homohuwelijk bijvoorbeeld is altijd zwaar door religies bestreden. Net als vroeger de vrouwenrechten. Uiteindelijk is iedereen vóór, en weten we niet beter. En dan zeggen ze dat ze altijd vóór zijn geweest, maar zo ging het dus niet.

Of neem de afschaffing van de slavernij. Het verhaal is altijd dat daarin het voortouw is genomen door de quakers en de mennonieten. Nee hoor, die waren ook eerst vóór slavernij. De afschaffing is pas in gang gezet aan het einde van de achttiende eeuw. Door de burgerrechtenbeweging."

Ik heb niets tegen religieuze mensen, maar ga mij niet vertellen dat de religie ons de moraal heeft gebracht

Met dank aan de wetenschap?
"Het is de wetenschap geweest die van de mens een individu heeft gemaakt. Een individueel wezen met hersenen, dat kan lijden. Dat kan denken, emoties kan ervaren. De wetenschap heeft de mens individuele rechten gegeven. Rassen hebben geen stemrecht. Religieuze groepen niet, seksen niet. Individuen hebben dat. Mensen hebben gelijke rechten. En alle mensen zijn gelijk. Dat is een besef dat de wetenschap heeft voortgebracht."

De religie heeft dat besef niet?
"Nee. Nergens in de Bijbel staat iets over de rechten van de individuele mens. Soms staat het er terloops, als je frases gunstig uitlegt. Dan zegt Mozes iets aardigs over de Egyptenaren. En Jezus spreekt natuurlijk wel vaker over de ander. Zoals over de barmhartige Samaritaan. Maar al deze lichtpuntjes zijn ingeklemd tussen grimmige, nogal immorele verhalen. Tussen verhalen over volkerenmoord, over krijgsheren die vrouwen en slaven roofden. Een centrale figuur als Mozes kun je met de beste wil van de wereld geen morele gids noemen.

Het verlichte denken heeft het besef gebracht dat je moet uitkijken met het denken in groepen. Met het veralgemeniseren van een idee. De wetenschap heeft geleerd dat geen enkel systeem honderd procent goed is. Al onze huidige wetten zijn een lappendeken van regels, afspraken, uitzonderingen enzovoorts.

Religies hebben nogal eens de neiging om het absolute gelijk te claimen. Er is geen debat meer, want hun god heeft het zo gezegd. Begrijp me niet verkeerd, ik heb niets tegen religieuze mensen, Martin Luther King is een held uit mijn boek. Maar religie gaat het verschil niet maken. Sterker nog, religie is vaak het probleem."

Pleit u nu voor een wereld zonder religie? Ook als u gelijk heeft met uw verhaal over voorspoed, religie biedt ook troost en geeft mensen zin aan het leven.
"Mensen kunnen best zonder. Ik begrijp de aantrekkingskracht van religie, maar wat mensen eigenlijk bedoelen, is dat ze niet zonder relaties kunnen. Hun gezin, vrienden, de sportclub. Dat is ons sociale kapitaal, daar gaat het om. Maar een hiernamaals, religieuze regels, een paus? We kunnen prima zonder hoor.

Kijk naar uw eigen land. De helft van de Nederlanders is niet meer religieus gebonden. En is het hier een Sodom en Gomorra? Zijn verkrachtingen en berovingen aan de orde van de dag? Nee toch? Het gaat prima met uw land. Ik denk dat ik dat in mijn eigen land ga vertellen. Amerikanen denken dat hier de duivel los is. Nee hoor, zeg ik in het vervolg. Wees als Amsterdam, wees als Holland."

Ik begrijp de aan­trek­kings­kracht van religie, maar wat mensen eigenlijk bedoelen, is dat ze niet zonder relaties kunnen

Deel dit artikel

Mensen die het nieuws volgen, denken dat ik gek ben geworden. Zij zien op de journaals en in de kranten alleen rampspoed voorbijkomen

We vertrouwen niet meer op oude geschriften, op gewoontes of op bo­ven­na­tuur­lij­ke inspiratie. We vertrouwen op ons verstand

Ik heb niets tegen religieuze mensen, maar ga mij niet vertellen dat de religie ons de moraal heeft gebracht

Ik begrijp de aan­trek­kings­kracht van religie, maar wat mensen eigenlijk bedoelen, is dat ze niet zonder relaties kunnen