Uw profiel is aangemaakt

U heeft een e-mail ontvangen met een activatielink. Vergeet niet binnen 24 uur uw profiel te activeren. Veel leesplezier!

Wat is er met de waarheid gebeurd?

Home

WOLTER HUTTINGA

waarheidsbegrip | Het wordt tijd dat we stoppen om onze eigen waarheden te creëren, zegt het theologisch elftal. 'Er is een orde die ons draagt en die wij niet zelf maken.'

Wie gelooft er nog in feiten? Door onze postmoderne blik op de wereld zijn we er van doordrongen geraakt dat we het vooral met beelden en interpretaties van de werkelijkheid moeten doen. Een objectieve voorstelling van zaken lijkt er voor steeds minder mensen toe te doen. Maar toch. Alternatieve feiten? Nepnieuws? Een aantoonbaar liegende leider van de vrije wereld? Je politieke tegenstander in een compromitterend beeld fotoshoppen om hem negatief te framen? Het roept de pijnlijke vraag op: wat is er met de waarheid gebeurd?


Erik Borgman, hoogleraar publieke theologie aan Tilburg University: "Als mensen in staat blijken bewezen zaken alsnog te ontkennen, zo van 'Ik heb daar mijn eigen gevoel bij of mening over', dan slaat de wanhoop ook bij mij wel eens toe. Daarom moeten we feiten blijven aandragen om leugens te bestrijden, maar daarmee raak je het echte punt van de vertrouwenscrisis niet. Die zit hem wat mij betreft eerder in wat Pim Fortuyn onze 'verwezing' noemde. 'Er is niemand die voor me opkomt. Ik ben nergens veilig. Ik word geacht alles zelf uit te zoeken en er is niemand die mij daarbij aanmoedigt, of die het wat kan schelen.' Dat heeft belangrijke consequenties in de metafysische sfeer. Als ik iets wil, moet ik dus zorgen dat het gebeurt en het waar maken. Er is geen waarheid waarop ik kan vertrouwen.


"Veritas, waarheid, staat centraal in mijn eigen Dominicaanse traditie. De mens is aangelegd op waarheid, is de gedachte. Mensen zijn gericht op waarheid omdat wij willen weten waar wij deel van zijn. Het gaat om gerichtheid op dat wat ons overstijgt, omvat en draagt. Maar het moderne wereldbeeld beschouwt de wereld als vijandig. Je moet haar temmen, jouw orde opleggen. Met als resultaat de ecologische crisis, want wie de wereld bestrijdt, bestrijdt uiteindelijk zichzelf.


"We zijn er inmiddels wel achter dat we de werkelijkheid onze wil niet kunnen opleggen, maar daar reageren we vooralsnog op door het nog harder te proberen, nog strengere protocollen te eisen. Helaas leidt het niet tot de gedachte dat je met de werkelijkheid kunt samenwerken en daartoe naar haar waarheid moet zoeken."


Borgmans betoog zou je een herwaardering van het premoderne waarheidsbegrip kunnen noemen. Kort en schematisch kun je verschillende waarheidsbegrippen zo indelen: een postmoderne visie op waarheid komt erop neer dat jij waarheid 'construeert'. Het moderne waarheidsbegrip draait om 'vinden', je kunt erbij komen door zo fanatiek mogelijk te observeren, te tellen, te meten en is dan ook herkenbaar als het standaard-waarheidsbegrip in de wetenschap. Het premoderne begrip draait om 'gegevenheid'. Er is een orde, groter dan jij, die jouw bestaan omringt en betekenis geeft.


"Inderdaad gebruik ik deze drieslag wel op colleges om denkontwikkelingen aan mijn studenten duidelijk te maken", zegt Wim van Vlastuin, hoogleraar theologie en spiritualiteit van het gereformeerd protestantisme aan de Vrije Universiteit.


"Ik denk dat wij tegelijk op alle drie deze levels leven. Het is boeiend om dat eens bij jezelf na te gaan. Ik herken ze zelf alle drie. We kunnen wel denken dat we heel postmodern zijn, dat 'waar is wat voor mij werkt', maar als ik een medicijn gebruik ga ik ervan uit dat het objectief werkt, voor iedereen. Uit een soort postmodern wantrouwen opperde ik enkele jaren geleden bij mijn huisarts dat hij wellicht geen antibiotica hoefde voor te schrijven bij mijn longontsteking - je hoort immers vaak dat we zijn doorgeslagen in het gebruik van die middelen. Maar toen hij zei: 'Dan bent u over twee weken dood', keerde ik snel terug tot het moderne evidence based geneeskundige kader.


"Tegelijk ga ik er met wetenschapsfilosoof Thomas Kuhn van uit dat 'objectieve wetenschap' een lastig ding is. We werken allemaal met onbewezen paradigma's die ons denken en handelen sturen. Dat relativeert voor mij een al te objectief waarheidsbegrip. Maar als Trump en anderen domweg 'jammer dan voor de feiten' roepen, dan wordt het tijd in herinnering te roepen dat er zoiets als bovenpersoonlijke waarheid is. Daarin beroep ik mij op dat moderne, maar zeker ook op het premoderne denken.


"Er is een orde die ons draagt en die wij niet zelf maken. Persoonlijk en als samenleving worden we gedragen. Dat relativeert het geroep van individuele politieke poppetjes die vooral naar zichzelf wijzen. Als je kunt zien dat deze wereld niet afhangt van allemaal losse fragmenterende subjectjes, maar gedragen wordt door God die buiten en boven ons uitgaat, dan schept dat eenheid en het werkt ontspannend."


Maar is dat niet het punt, dat zo'n manier van denken vooral voor de gelovige geldt? Dat het een wereldbeschouwing vraagt waar 'God' in zit?


Van Vlastuin: "Ik denk inderdaad dat je deze manier van denken eerder bij christenen zult aantreffen."


Borgman: "Inderdaad. En daarom is geloven beter dan niet geloven, zeg ik met Thomas van Aquino. Want zeker, wil je je kunnen toewijden aan en verbinden met de werkelijkheid, dan moet je geloven dat deze wereld een gave is waarmee het goed is je te verbinden. Hoe rechtvaardigen wij anders het uitgangspunt dat ten grondslag ligt aan alle wetenschap: dat het beter is te leven met een oncomfortabele waarheid dan met een comfortabele illusie.


"Probleem is natuurlijk dat je dit geloof niet instrumenteel moet maken. Het is geen programma dat je kunt uitrollen, je komt niet tot vertrouwen omdat het beter voor je is. En een politicus kan niet gauw zeggen: 'Mensen, jullie zijn afhankelijk van elkaar en in vertrouwen aan elkaar gegeven, in een werkelijkheid die groter is dan jullie. Omarm de onzekerheid maar!' Toch is dat nodig, juist ook om politiek verder te komen."

Lees verder na de advertentie

theologisch elftal

Elisa Klapheck


Alain Verheij


Peter Nissen


Matthias Smalbrugge


Bas van der Graaf


Erik Borgman


Wim van Vlastuin


Gerard de Korte


Manuela Kalsky


Alja Tollefsen


Mohamed Ajouaou


Het e-mailadres bij dit profiel is nog niet bevestigd. Een link om te bevestigen kunt u vinden in uw inbox.
Bent u de link kwijt? Vraag hier een nieuwe aan.

Wachtwoord is niet correct

tonen

Wachtwoord komt niet overeen

tonen

U moet akkoord gaan met de gebruiksvoorwaarden

Deel dit artikel