Uw profiel is aangemaakt

U heeft een e-mail ontvangen met een activatielink. Vergeet niet binnen 24 uur uw profiel te activeren. Veel leesplezier!

Wat de atheïst van gelovigen kan leren

Home

Wilfred van de Pol

Christenen begrijpen tenminste dat we af en toe een moreel steuntje in de rug nodig hebben. © ANP

Overtuigd atheïst De Botton buigt zich over de positieve kanten van religie en ontdekt dat ongelovigen nog veel van gelovigen kunnen leren. In zijn nieuwste boek komt de filosoof met zelfbedachte seculiere tegenhangers van religieuze deugden zoals vergeving en troost.

Stel: je loopt door een willekeurige westerse stad. Langs de weg zie je een billboard met daarop nu eens geen schaars geklede vrouw die ondergoed aanprijst, maar levensgroot het woord 'Vergeving'.

Dan trekt een toren je aandacht. 'Tempel voor Perspectief' staat er boven de ingang. Binnen schiet een enorme koker je de lucht in. Het is de ouderdom van de aarde waar je naar staart: elke centimeter staat voor één miljoen jaar. Helemaal onderaan, ter hoogte van je hoofd, zie je een gouden rand van één millimeter. Dat is de tijd die de mensheid erop heeft doorgebracht. Doordrongen van je eigen nietigheid verlaat je, lichtelijk gedeprimeerd, de tempel.

Gelukkig is er op de hoek van de straat een 'Zorgzaamheidstempel', een verduisterde, baarmoederachtige plaats waar je bij schemerlicht kijkt naar een beeld van een moeder die een kind omarmt. En zo krijg je, tijdens één wandeling, een moreel advies, een les in nederigheid én een portie moederlijke troost.

Lessen trekken uit religie
Welkom in de toekomst. Althans, de toekomst zoals die de in Zwitserland geboren en in Engeland wonende filosoof Alain de Botton (1969) voor ogen zweeft en die hij in zijn nieuwste boek 'Religie voor atheïsten' ontvouwt. En nee, dit is niet een toekomst waarin religie de dienst uitmaakt, al zou je dat denken bij billboards die 'vergeving' aanprijzen.

Het is een toekomst waarin de maatschappij lessen heeft getrokken uit wat de religies te bieden hebben - zónder de bovennatuurlijke leerstellingen ervan over te nemen.

Erfzondeleer
Op het idee van billboards met deugden kwam De Botton, zelf overtuigd atheïst, in een kapel in Padua, waar links de zeven hoofdzonden waren afgebeeld en rechts de zeven belangrijkste deugden. Zo zonder enige gêne een moreel kader aanreiken, dat lef mist onze seculiere maatschappij, vindt De Botton.

En het beschikt over een prachtig recept tegen paternalisme: de erfzondeleer. Van iemand die even zondig is als jij is het gemakkelijker advies te aanvaarden.

Bruikbaarheid in plaats van waarheid
Het is enigszins bevreemdend een atheïst de loftrompet te zien afsteken over de 'onvergankelijke charme en bruikbaarheid van de idee van de erfzonde'. 'Religie voor atheïsten' is niet het zoveelste pamflet dat religie ridiculiseert of 'verklaart'.

Anders dan bestsellerauteurs als Richard Dawkins en Sam Harris, die hun pennen in vitriool dopen, kijkt De Botton naar het beste wat religies te bieden hebben en wat hij daar, als atheïst, van kan leren. Hij beoordeelt religies niet op waarheid maar op bruikbaarheid. Dat levert een origineel en verfrissend betoog op.

Zorgzaamheidstempel
Telkens nadat De Botton een bepaalde religieuze praktijk onder de loep heeft genomen, komt hij met een zelfbedachte seculiere pendant. Als tegenhanger van de vele heilige plaatsen waar mensen vroeger het transcendente ervoeren, stelt hij de Tempel voor Perspectief voor.

En de Zorgzaamheidstempel vervangt de Mariacultus, die het verlangen naar troost en tederheid zo succesvol kanaliseert.

Volgens De Botton zijn religies veel beter dan onze moderne westerse maatschappij in staat een gemeenschap te stichten. Hij stelt voor Agape-restaurants op te richten, waarin mensen uit allerlei sociale lagen zich mengen, net als bij een eucharistieviering. Het klinkt allemaal tamelijk utopisch en moralistisch, maar het is zo aanstekelijk opgeschreven dat je toch zin krijgt er een keer heen te gaan, naar zo'n restaurant.

Motor van morele voortuitgang
Zijn scherpste pijlen richt De Botton op het seculiere geloof in onderwijs als motor van morele vooruitgang: hét project van de Verlichting. Universiteiten - en dan bij uitstek de geesteswetenschappen - worden geacht de studenten moreel op een hoger plan te tillen, zegt De Botton.

Hij gaat zelf op onderzoek uit en treft, tijdens colleges over landbouwhervormingen in het achttiende-eeuwse Frankrijk en het gebruik van natuurbeelden bij Horatius, vooral slaperige studenten aan.

Hoe zouden zij hier moreel betere mensen van worden? Te oordelen naar wat ze doen, in plaats van wat ze zo hoogdravend betogen, stelt De Botton vast, houden de geesteswetenschappen zich bezig met het afleveren van "cultureel onderlegde maar ethisch verwarde alfawetenschappers, die zich met terechte paniek afvragen hoe ze zich de rest van hun leven op rendabele wijze moeten bezighouden".

Kennis dient hoger doel
Religies als jodendom en christendom pakken het onderwijs veel grondiger aan, meent De Botton. Kennis dient er een hoger doel: het vormen van de ziel. En om dat te bereiken, zetten ze elk denkbaar middel in: retorisch vernuft, kunst, herhaling, zelfs training via het lichaam.

Hiertegen steekt seculier onderwijs mager af, aldus De Botton. Seculiere denkers menen dat mensen zich voor het leven laten vormen door concepten die ze één keer, rond hun twintigste, te horen krijgen 'via een docent die in een kale zaal zijn les opdreunt'.

Een tikje bont maakt De Botton het als hij docenten geesteswetenschappen de opzwepende retoriek van Afro-Amerikaanse pinksterpredikanten ten voorbeeld stelt. "Dán pas zullen hun studenten met tranen in de ogen op hun knieën vallen, bereid om de geest van enkele van 's werelds belangrijkste ideeën over zich te laten komen." Met De Botton als docent zouden studenten in elk geval niet meer zo snel in slaap vallen.

Alain de Botton, Religie voor atheïsten. Een heidense gebruikersgids. Atlas, Amsterdam. Vertaald door Jelle Noorman. ISBN 9789045019345; 324 blz. € 22,95

Publieksfilosoof Alain de Botton

Weinig filosofen weten zo goed in te spelen op zaken waar de moderne mens zich zoal mee bezighoudt als Alain de Botton (1969). Hij neemt moderne verschijnselen als wonen ('De architectuur van het geluk'), reizen en liefde onder de loep en combineert zijn vaak geestige observaties met ideeën en visies van klassieke filosofen als Seneca en Montaigne. Bovendien laat hij zijn boeken ruimhartig illustreren. Veel succes had De Botton met 'Statusangst' (2004), over hoe de moderne mens wordt geterroriseerd door de angst wat anderen van hem vinden

Lees verder na de advertentie

Deel dit artikel