Uw profiel is aangemaakt

U heeft een e-mail ontvangen met een activatielink. Vergeet niet binnen 24 uur uw profiel te activeren. Veel leesplezier!

x

Was Luther de wegbereider van Hitler?

home

Robin de Wever

Luther op het schilderij '95 stellingen'. © Ferdinand Pauwels

Loopt er een rechte lijn van Luther naar Hitler? Joodse organisaties menen van wel. Ze hopen dat protestanten excuses aanbieden bij de reformatieherdenking in 2017. Hoe moeten we Luthers tirades tegen Joden zien?

Maarten Luther. © Wikimedia

'Waar je een echte Jood ziet', vond Maarten Luther, 'kun je met een goed geweten een kruis slaan en openlijk en naar waarheid zeggen: daar gaat de duivel in eigen persoon.' De reformator vond dat de Joden op een spiritueel dwaalspoor zaten en zag maar één oplossing: verbrand hun huizen en synagogen, verban ze uit het publieke leven en laat ze dwangarbeid uitvoeren. Alleen dan, meende de Duitse theoloog, weet je zeker dat ze hun giftige ideeën niet kunnen verspreiden.

Zijn geschrift 'Von den Jüden und ihren Lügen' (Over de Joden en hun leugens) uit 1543, waarin Luther zijn opvattingen haarfijn uiteenzet, werd eeuwen later dankbaar gebruikt door (christelijke) nazi's om de Joden in een kwaad daglicht te stellen.

Protestantse kerken zitten nog steeds in de maag met de anti-joodse uitspraken van Luther. Helemaal nu de protestanten over twee jaar, in 2017, het begin van de protestantse traditie vieren. In 1517 gaf Luther de aanzet voor wat tegenwoordig de Reformatie heet. In dat jaar timmerde hij zijn beroemde pamflet met misstanden in de katholieke kerk op de slotkapel van het Duitse Wittenberg.

Maar het is niet alleen feest. Joodse prominenten vinden dat de onfrisse kant van Maarten Luther nadrukkelijk aan de orde moet komen bij de herdenking van vijfhonderd jaar Reformatie.

Ook in Nederland. Protestanten moeten nadrukkelijk afstand nemen van de Jodenhaat van Luther als ze de verjaardag van de Reformatie vieren, zeiden de Amsterdamse rabbijnen Raphael Evers en Menno ten Brink en het Centrum Informatie en Documentatie Israël (Cidi) dinsdag in Trouw. Het Cidi hoopt dat kerken excuses maken. Het zou niet de eerste keer zijn dat de kerken afstand nemen. In 1983 noemde de Lutherse Wereldfederatie Luthers uitspraken zondig.

PKN 'moet nog bezien of het aan de orde komt'
Vorige week maakte een woordvoerder van de Protestantse Kerk in Nederland bekend dat ze het 'een waardevolle suggestie' vindt om met terugwerkende kracht excuses aan te bieden. Later nuanceerde de landelijk secretaris (scriba) Arjan Plaisier deze uitspraken. Volgens hem 'moet nog worden bezien of dit onderwerp aan de orde komt.'

De manier waarop de kerk reageert laat goed zien hoe lastig de uitspraken van Luther historisch zijn te duiden. Toch is het komende herdenkingsjaar een goede gelegenheid om opnieuw bij de uitspraken van Luther stil te staan, vindt Christoph Burger, emeritus-hoogleraar kerkgeschiedenis aan de Vrije Universiteit in Amsterdam en kenner van het denken van Luther. "Het zou het zonde zijn als 'Von den Juden und ihren Lügen' tijdens de Reformatie-herdenking helemaal niet ter sprake komt", zegt hij.

Maar anders dan veel critici van Luther vindt Burger het te ver gaan om de reformator weg te zetten als rabiate antisemiet. "Luther wordt vaak een Jodenhater genoemd, maar die benaming gaat veel te kort door de bocht. In zijn werk wordt heel duidelijk dat hij niet uit was op rassenhaat, maar op bekering."

"Het grootste deel van zijn leven was hij veel milder. Toen ging hij ervan uit dat de Joden zich niet bekeerden omdat de kerk er zo beroerd aan toe was. Als de kerk eenmaal was gezuiverd, zouden ze de stap alsnog maken."

Zijn hoop bleek tevergeefs. Tegen het einde van zijn leven, toen de Reformatie was begonnen en Joden nog steeds niets voelden voor het christendom, ging Luther voor plan B: gedwongen bekering. Burger: "Dat was natuurlijk gedoemd om te mislukken."

'Luther dacht dat de geschiedenis zou eindigen'
Kerkhistorici als Burger benadrukken de theologische en historische context waarin Luthers negatieve gedachten over Joden vorm kregen. Zo ook kerkhistoricus Sabine Hiebsch. Luthers tirades over Joden zijn alleen te begrijpen in het licht van zijn apocalyptische verwachtingen, vindt zij.

Hiebsch doet aan de Vrije Universiteit onderzoek naar Luther en schreef meerdere boeken over hem. "Hij was er sterk van overtuigd dat de wereld nog tijdens zijn leven zou vergaan. Luther had haast, hij wilde er op de valreep voor zorgen dat Joden ook gered zouden worden."

Lees verder na de advertentie
Ergens liep zijn religieuze missie uit de hand. Hij ra­di­ca­li­seer­de.

En toch: zijn al die nuances niet ook wat vergoelijkend? Hoe zuiver zijn je intenties als je iemand 'de duivel in eigen persoon' noemt en hem alles wilt afnemen wat hem lief is?

"Hij ging absoluut over de schreef", erkent Hiebsch. "Laat dat duidelijk zijn. Ergens liep zijn religieuze missie uit de hand. Hij radicaliseerde." Toch wil ze Luther niet als 'Jodenhater' omschrijven. "Hij kende zelf weinig Joden. Zijn strijd was theologisch: hij zag ze vooral als tegenstanders van Christus."

'Hij was ook een kind van zijn tijd'
Burger denkt daar wat anders over. Collega-intellectuelen vonden destijds dat Luther wel erg ver ging, weet Burger. "Jodenhaat was wijdverbreid, vooral onder het volk. In die zin was hij een kind van zijn tijd. Intellectuelen dachten ook lang niet altijd positief over Joden, maar waren wel genuanceerder. Luther was feller dan vele anderen."

Juist die felheid zorgde ervoor dat Jodenhaat zich later kon nestelen in de samenleving, meent iemand als de Joodse theoloog René Süss die op deze these in 2005 promoveerde. "In Frankrijk tierden de anti-Joodse gevoelens ook welig. Maar in Duitsland was het klimaat eeuwenlang zo grondig verziekt, dat de Shoah kon plaatsvinden. Luther zie ik als een van de grote gangmakers daarvan", zei hij tien jaar geleden in een vraaggesprek met Trouw.

Het is een gevaarlijke denkwijze, vindt Hiebsch. "Je kunt een historisch figuur niet met terugwerkende kracht schuldig maken aan de Holocaust. Bovendien: de nazi's hadden het ook zonder Luther gekund."

'Hitler had Luther niet nodig'
Dat laatste is waar, zegt ook historicus Jan Bank, die onlangs een dikke studie publiceerde over de rol van Europese kerken in de Tweede Wereldoorlog. "De nationaal-socialisten hadden Luther echt niet nodig. Ze baseerden zich op een hele keur van ideologen. Luther was er daar maar één van."

In de jaren dertig raakte het grootste deel van de protestanten in Duitsland op de hand van het nationaal-socialisme. Dat kwam niet doordat kerkleden plots in de ban waren geraakt van anti-joodse theologie, stelt Bank. "Het was andersom: ze waren in de ban van Hitler. Daarom kregen ze ook weer interesse in anti-joodse theologie."

Volgens Bank haalde niet alleen de grote rechterflank van de Duitse Lutheranen de reformator toen van stal. "Een theoloog als Dietrich Bonhoeffer deed dat ook. Hij zag in Luther een soort verzetsstrijder." Waar Luther zich verzette tegen de kerk van Rome, deed Bonhoeffer dat tegen het nazisme. Bank: "Tijdens de Tweede Wereldoorlog zag je Luther dus in beide kampen terug. Dat geeft wel aan: je kunt met hem alle kanten op."

Trouw.nl is vernieuwd. Vanaf nu is onbeperkte toegang tot Trouw.nl alleen voor (proef)abonnees.

Deel dit artikel

Advertentie
Ergens liep zijn religieuze missie uit de hand. Hij ra­di­ca­li­seer­de.

Wilt u dit artikel verder lezen?

Maak vrijblijvend een profiel aan en krijg gratis 2 maanden toegang tot Trouw.nl.

Het e-mailadres bij dit profiel is nog niet bevestigd. Een link om te bevestigen kun je vinden in je inbox.
Ben je de link kwijt? Vraag hier een nieuwe aan.

Ongeldig e-mailadres

Wachtwoord is niet correct

tonen

Wachtwoord komt niet overeen

tonen

U moet akkoord gaan met de gebruiksvoorwaarden

Wij gaan vertrouwelijk om met uw gegevens. Lees onze privacy statement.